zaterdag, maart 04, 2006

Rede Vs. Emotie - Gelijkspel


Millennia lang heeft de filosofie zich steeds geconcentreerd op de waarde van de ratio. Vóór alles stelde men deze rede. Het is uiterst dubieus dat de filosoof zich net richt op het element van de persoonlijkheid waarin hij net uitmunt. Volgens de kunstenaar is de goddelijke inspiratie de beste maatstaf voor menselijke uitmuntendheid, voor de arbeider kracht en uithouding, voor de bediende heet orde als het hoogste goed. Ik zal in dit essay proberen aan te tonen dat het vereren van de ratio niets anders is dan de arrogantie die te bespeuren valt in elke mens. Men kan bijvoorbeeld geen enkel rationeel argument geven waarom het leven beter is dan de dood. Het enige wat men hierover kan vertellen is dat men weet dat men (in een of andere vorm) leeft, en dat men niet zeker is dat er na de dood nog een leven is. Indien er nog een leven is, stelt de vraag zich opnieuw. Indien dat leven er niet meer is, is er enkel het niets. Er bestaat geen enkel rationeel argument dat dit niets al dan niet slechter is dan het leven waarin wij vertoeven. Dit druist uiteraard in tegen de intuïtie van nagenoeg de gehele bevolking; er valt echter geen enkele redelijke reden te geven waarom zijn beter is dan niet-zijn. De angst voor de dood kan worden herleid tot de angst voor het onbekende, voor het vreemde, tot xenofobie.
Ik schrijf dit pleidooi echter niet, zoals u nu zou kunnen verwachten, als voorstander voor de dood. Mijn filosofie is er een van het leven. Het is mijn streefdoel aan te tonen dat achter het leven geen filosofische grondslagen liggen. Het leven is misschien compatibel met de ratio, maar de ratio kan nergens aantonen dat het leven essentieel is. Daarom schiet deze tekort. De menselijke rede overschat zichzelf keer op keer. Eeuw na eeuw werd zij boven de emotie gesteld, gelijkmoedigheid boven verlangens – die keer op keer lijden werden genoemd, alsof deze vooroordelen niet eens verhuld hoefden te worden. De onderschatting van de passies kenmerkt de filosofie zoals wij die kennen, een schaamteloze verloochening van wat we zijn, een wezen dat wordt aangedaan, een wezen dat leeft in een bepaalde context; niet in wereldvreemde isolatie.
Van Boeddhisme via de Grieken tot Kant, elk van hen hecht een enorme waarde aan de rede. Men schijnt eraan te zijn voorbij gegaan, dat een verband tussen rede en passies meer dan waarschijnlijk is; dat onze rede net als onze openlijke emoties vermoedelijk een creatie is van ons onderbewustzijn, zoals recente studies in de psychologie aantonen. Onze rede is niet zo vrij van onze menselijkheid dan wij axiomatisch aannemen. Zij is feilbaar, beïnvloedbaar zoals al wat menselijk is. Welke metafysicus kwam werkelijk via deductie tot zijn ideeën? Kreeg hij niet opeens een helder inzicht, en trachtte hij dit niet vervolgens logisch te bewijzen?
Wij kunnen hieruit besluiten dat de filosofie in al haar hoogmoed een flater heeft begaan, door haar eigen primaire eigenschap als hoogste eigenschap in de werkelijkheid te plaatsen. Men kan zich echter afvragen of het redelijke leven wel het gelukkigste leven is, zoals velen hebben geopperd. Het lijkt me dat een leven gevuld van passies meer past bij de mensheid, dan onverschillige jaren gevuld met een abstracte term als bestaansvreugde, een vreugde om een bestaan dat volgens een abstracte term als de rede wordt geleid. Een begrip dat, indien de opvattingen van de filosofen correct zijn, algemeen en absoluut is. Eenzelfde rede, zou de opvattingen van alle mensen moeten leiden; deze mensen zouden elk op dezelfde manier oordelen, volgens de rede, zonder vooroordelen of eigen emoties. Elke mens zou niet alleen gelijke rechten hebben, eerder zouden alle mensen gelijk zijn.
Een redelijk leven is een saai leven. Een vervelende opeenvolging van daden die allen worden opgevangen met eenzelfde gelijkmoedigheid, eenzelfde stoïcijnse standvastigheid, waarin passies of lijdingen hun betekenis verliezen. Het zijn echter deze passies die het leven de moeite waard maken, en hier maak ik specifiek een onderscheid tussen passies en lijdingen. Waar de oude filosofen beide onder dezelfde term benoemden, corrigeer ik dat. Het is absurd deze twee te koppelen onder het pejoratief geladen woord lijden, hierbij de positieve kanten ervan volledig verdringend. Wij zijn wereldwezens. Wij worden aangedaan. Wij horen ons niet van deze invloed te ontdoen, maar deze te omarmen. Een genotloos leven verdient het niet geleefd te worden. Het streven naar genot is het streven van de mensheid. Het lijden in de wereld moeten wij in beperkte mate hiernaast aanvaarden.
Genot moet men echter niet begrijpen in de decadente betekenis "genot ten koste van anderen", niet als het vijf-gangen-maal terwijl de Afrikaan verhongert; niet als de villa, terwijl de dakloze bevriest. Matiging van de verlangens blijft belangrijk. Terwijl men de emotie nooit mag opgeven, mag men ook de redelijkheid niet opgeven. Immer gaan emotionaliteit en rede samen. Neem een van beide weg, en moraliteit eindigt te bestaan. Men vervalt in ongegrond universalisme dan wel een alles goedpratend relativisme. Een universele moraal kan zonder emotie immers geen fundering vinden; men kan hem alleen emotioneel aanvaarden, uit liefde voor de ander, uit liefde voor de mensheid, uit liefde voor deze wereld.
De ene filosoof plaatst de rede op een altaar, de ander verheiligt de emotie - gewoonlijk om het zelf tot Godheid te verheffen. De mens mag zich dan voelen als een God in het diepst van zijn gedachten, hij moet ook beseffen dat dit illusie is. De kans dat het solipsisme correct is, waardoor de zelverering en het relativisme gejustificeerd zijn, is miniem. Tot dan moeten wij aanvaarden dat de ander een wezen is als onszelf. Met gelijkaardige behoeften. De rede kan ons daar niet toe brengen. De rede kan ons slechts brengen tot onzekerheid. Het instinct, de meest fundamentele emotie zal ons ook niet brengen tot het helpen van onbekenden. Slechts door emotie en rede te combineren zullen wij ooit komen tot een wereld waar egocentrisme, egoïsme, jaloezie en wrok niet langer de mensheid in hun greep houden.

Een perfecte wereld mag dan buiten ons bereik liggen, er blijft ruimte voor verbetering.

2 Comments:

Anonymous Anoniem said...

Wij worden aangedaan ... een niet onecht kind van Commers, zie ik :-) Dit terzijde, Boeddhisme en ... rede ... niet geloven, daar is weinig van aan, zeker als je hun fascinatie voor paradoxen erop naleest, da zijn zo van die toestanden waar de rede redelijk 'emotioneel' van wordt ;-)

9:48 p.m.  
Blogger David said...

Commers, gedeeltelijk, ja =)
En ik zal me dan maar eens wat verder verdiepen in dat boeddhisme.

8:49 p.m.  

Een reactie posten

<< Home