Net Niet Voorbij Goed en Kwaad - ofte mijn fundamentele visie op moraliteit
In veel gevallen wordt goed en kwaad beschouwd als een regelrechte tegenstelling – men zou goed kunnen gelijk stellen aan plus één, en kwaad aan min één. Men hoeft slechts te kijken naar het christendom, waar de duivel een hater van al het goede is, en ernaar streeft dat te vernielen.Vergelijkbare voorstellingen komen voor in fictie, zoals bijvoorbeeld Lord of the Rings of Star Wars.
Dit lijkt me echter een dubieuze voorstelling. Eerder is goed het bestaan van moraliteit, en kwaad het ontbreken ervan. Als goed één is, is kwaad nul. Wat de meeste mensen benoemen als het Kwaad kan men gelijkstellen aan apathie, gebrek aan verantwoordelijkheidszin, moreel besef en respect voor de ander. Kwaad is geen abstractie op zich, het is het egoïsme, het ontbreken van al wat goed is, van liefde en verantwoordelijkheid voor de ander.
Wat moreel goed kan worden genoemd is het gezamenlijke doel dat wordt bepaald door de dialoog tussen allen, die gelijk zijn in waarde, hoewel niet gelijk in elk aspect. Men moet interageren met anderen, en hen beschouwen als doelen op zichzelf, als anderen, waarmee we ons vanwege hun radicale alteriteit niet kunnen identificeren. Vereenzelviging is onmogelijk, simpelweg omdat we te verschillend zijn. Dit staat de dialoog echter niet in de weg. We mogen nooit vergeten deze anderen te beschouwen als gelijken, als personen. Al te makkelijk is het deze vereiste uit de weg te gaan en hen af te doen als objecten, als slechts middel om tot een persoonlijk doel te komen.
Een tweede aspect van het moreel wenselijke is de verantwoordelijk die wij allen hebben tegenover deze wereld en zijn bewoners. Welke vorm deze verantwoordelijkheid tegenover welke soorten aanneemt valt moeilijk te bepalen – momenteel houd ik deze kwestie in beraad. Wat men echter moet opmerken is dat deze vorm over het algemeen genegeerd wordt. Verantwoordelijkheid beschouwt men blijkbaar niet langer als essentieel voor moraliteit.
Om te illustreren hoe belangrijk deze verantwoordelijkheid is voor moraliteit, kan ik dit illustreren met het volgende voorbeeld. Twee vijfjarigen spelen nabij een zwembad, met een bal. De oppasser, die even naar het toilet moest, is afwezig voor een aantal minuutjes. Gedurende deze minuten valt de bal in het water. Een van de kinderen – het heeft in zijn kinderlijke onschuld nog steeds geen besef van goed en kwaad – vindt dat zijn vriendje de bal moet halen en duwt hem erin. Het kind begint te verdrinken. Op dat moment komt er iemand voorbij het zwembad, en bemerkt de heisa. Het water spettert, het kind naast het zwembad schreeuwt. De voorbijganger grijpt niet in, en loopt verder.
Wie kan men nu verantwoordelijk stellen voor deze daad? Er zijn drie opties. De eerste is het kind, die zijn vriend in het zwembad duwde en daarmee zijn doodsvonnis tekende. Het zou echter een te makkelijke oplossing zijn om hem als schuldige te bestempelen. Het is te onschuldig, het besefte de gevolgen van zijn acties niet. De tweede is de oppasser. Deze persoon valt inderdaad deels verantwoordelijk te stellen, aangezien hij twee jonge kinderen alleen achterliet nabij een zwembad, de risico's daarvan beseffende. Aangezien hij echter slechts een aantal minuutjes weg was, valt dit makkelijk te rationaliseren. Deze man is deels verantwoordelijk voor het voorval. Tot slot kunnen we onderzoeken of de voorbijganger schuldig kan zijn. Hij had, als enige, makkelijk het leven van het verdrinkende kind kunnen redden. Hij zag het verdrinken, en kon het makkelijk uit het zwembad halen. Dit werd echter verzuimd. Door deze non-actie stierf een kind. Deze man draagt het grootste deel van de schuld voor de dood van het kind. Hij verzuimde zijn verantwoordelijkheid. Het had geen verschil gemaakt indien het kind door hem werd vermoord – zijn non-actie leidde tot dezelfde resultaten.
Wanneer een man in luxe baadt, en even verderop iemand sterft van de honger, is de rijke verantwoordelijk voor deze dood – indien deze rijke kennis had van deze verhongerende man. Zonder voldoende kennis kan men inderdaad niet verantwoordelijk worden geacht – tenzij men uit zijn weg is gegaan om deze kennis te ontwijken, of, om het met vaak gebruikte woorden uit te drukken, als hij het niet wil weten; immers, dergelijke daden zijn pogingen om de verantwoordelijkheid die door de ander wordt opgedrongen te ontduiken. Men kan uit deze voorbeelden afleiden dat apathie voor het lijden van anderen, passiviteit wanneer de mogelijkheid tot hulp bestond, net zoals het intentioneel veroorzaken van kwaad moreel verwerpelijk zijn. In feite kan men argumenteren dat ook deze feiten kunnen worden gerangschikt onder het intentioneel veroorzaken van kwaad, aangezien ze dat kwaad medeveroorzaken door het niet te voorkomen.
Het is gevaarlijk om deze idee te beschouwen als een moraliteit gebaseerd op resultaten, en niet op intenties. Dat is niet mijn bedoeling. De essentie van het morele ligt nog steeds in de intentie, en niet in het resultaat of de daad op zich. Ik tracht hiermee niet te argumenteren dat het geloof in het moreel wenselijke essentieel is voor het feitelijke moreel wenselijke. Wat ik beoog is dat soms acties, gepleegd met volstrekt goede intenties, falen. Wanneer de man het kind had trachtten te redden, maar te laat kwam; wanneer de rijke de arme na een bepaald tijdsverloop opmerkte, en deze voedde, en de arme toch stierf, maakt dat de acties van deze twee personen niet moreel verwerpelijk. Nog steeds zijn ze even moreel wenselijk. Zij hebben slechts gefaald.
We kunnen hieruit besluiten dat de dialoog met en de radicale verantwoordelijkheid voor de ander centraal staat. Dit leidt ons tot de conclusie dat, indien dialoog de essentie is van moraliteit, de maatschappij een aantal normen bepaalt. Men moet zich echter herinneren dat deze dialoog niet enkel onder de leden van de meerderheid moet worden gehouden. De dialoog moet aangegaan worden met elk lid van de gemeenschap, en nodeloze oppressie moet men mijden. Wanneer kwesties persoonlijk zijn, of slechts gereserveerd voor een kleinere gemeenschap dan de volledige maatschappij, moeten de niet-leden zich er niet in mengen, zolang leden van deze gemeenschap niet worden onderdrukt. Een concreet voorbeeld is bijvoorbeeld de kwestie van homoseksualiteit. Indien de meerderheid van de bevolking dit ontolereerbaar vindt, is dat irrelevant. Het gaat hem om de groep homoseksuelen die bepalen of homoseksualiteit al dan niet praktizeerbaar hoort te zijn, en mogelijkerwijs de (vrouwelijke) partners ervan. De maatschappij moet slechts ingrijpen indien een der leden van deze groep wordt onderdrukt – bijvoorbeeld indien hij slechts platonische liefde betoond tegenover mannen, en door sociale druk wordt verplicht tot lichamelijke liefde. Dergelijke gevallen moeten worden voorkomen.
Ook gevallen waar de meerderheid in de maatschappij anderen onderdrukt, zoals bijvoorbeeld tirannieën, kunnen met dit systeem niet worden gejustificieerd, aangezien ze de dialoog niet aangaan met de oppositie. De meerderheid van de samenleving kan zijn normen niet opleggen aan de anderen – allen werken samen via de dialoog tot een gemeenschappelijk doel dat allen tevreden stelt. Indien een onderwerp slechts een persoon of enkelen aangaat, mengen de anderen zich er niet in.
Het is wanneer men deze dialoog naast zich neerlegt, de vermelde verantwoordelijkheid ontloopt, en daardoor slechts naar het persoonlijke, het egoïstische streeft, dat het kwade zich toont. Wanneer alle goed ontbreekt, wanneer respect en responsabiliteit wegvallen, daar toont zich in de nihilistische leegte het kwaad.


0 Comments:
Een reactie posten
<< Home