Prudentiële Argumenten
Pascals weddenschap
In zijn Pensées gaat de befaamde wis- en natuurkundige Blaise Pascal een weddenschap met ons aan: hij daagt ons uit te bedenken welke resultaten ons al dan niet aanwezig geloof in God ons oplevert in geval van zijn bestaan, dan wel niet-bestaan.1
Pascals weddenschap God bestaat God bestaat niet Geloof in God +∞ + n Ongeloof in God ?? + m Pascals oorspronkelijke weddenschap in tabelvorm
Pascals algemene redenering is dat wie in God gelooft, beloond zal worden met een eeuwigheid in de hemel, terwijl de ongelovige dat oneindig geluk zal worden ontzegd – of zelfs zal worden bestraft met een eeuwigheid in de hel. Wanneer God echter niet bestaat, ontzegt de gelovige zichzelf enkele hedonistische pleziertjes, waardoor hij enkele bronnen van geluk ontbreekt in vergelijking met de ongelovige, die zich kan overleveren aan allerlei vormen van decadentie. Ondanks dit alles zal volgens Pascal de gelovige echter nog steeds een erg gelukkig leven leiden2, door de soelaas die het geloof en de gevolgen ervan in zijn dagelijks handelen hem bieden. Dat aards geluk blijft echter steeds eindig, en is (dixit Pascal) daarom verwaarloosbaar: wanneer we een keuze hebben tussen “slechts” eindig geluk en oneindig geluk, dan moet men steeds voor dat laatste kiezen, ongeacht de waarschijnlijkheid van dat oneindig geluk (zolang deze niet oneindig klein is). Een rationeel mens, zegt Pascal, moet dus wel in God geloven.
Ondanks de spot die Pascal te beurt is gevallen voor deze weddenschap, heeft dit argument een stempel gedrukt op de geschiedenis van de westerse filosofie. Waar situeert zich dan het probleem met het argument? Of, zoals zal blijken, de problemen? Hoewel de voorstelling van het argument vrij overtuigend is, zijn een aantal van de achterliggende vooronderstellingen problematisch. De zwakheden van de weddenschap worden snel duidelijk wanneer deze assumpties worden geëxpliciteerd.
We dienen maar één God ernstig te contempleren. Pascals God is steeds de christelijke God. Zijn Gedachten zijn één grote apologie voor het christelijk geloof, en zijn dogmatische afwijzing van andere geloofsopvattingen wordt reeds snel duidelijk.3 Wanneer we Pascals betoog over oneindigheden en mogelijkheden verderzetten, kunnen we een alternatief opstellen voor ongeveer elke belonende godheid die de mens ooit heeft bedacht; het bestaan van Allah, Mithras of Boeddha4 kan evenzeer worden aangetoond als het bestaan van de Heilige Drievuldigheid. In gedachten houdende dat de vele godheden die onze geschiedenis kent, voorgesteld worden als begaan met hun verering, tot op het punt waarop ze personen die hun miskennen straffen, wordt de zaak nog problematischer. Wanneer we bijvoorbeeld de Hellenistische goden beschouwen als bestaande, die een gebrek aan aandacht niet verwelkomen, zouden de vrome aanbidders van de christelijke god in het hiernamaals oneindig kunnen worden bestraft.5 We bekomen een uiterst gecompliceerde beslissingsmatrix, met oneindig veel mogelijkheden6, waarvan we de waarschijnlijkheid niet kunnen inschatten, en waarbinnen enorme hoeveelheden oneindigheden zijn terug te vinden. Het argument wordt aldus praktisch onbeslisbaar.
God zal ons belonen voor geloof. Pascal veronderstelt automatisch dat de beloningen uitgedeeld door God dat zijn voor geloof, en niets anders. Andere opvattingen, zoals de idee dat God een deugdzaam leven beloont, of dat God alles heeft gepredestineerd, worden buiten beschouwing gelaten. (Pascal gelooft mogelijk dat een gelovige automatisch deugdzaam zal zijn, maar een dergelijke stelling valt sterk te betwisten.)
Geluk kan worden gemeten in oneindigheden. Wanneer we de gelukstoestand van een mens onderzoeken, lijkt het contraïntuitief om te veronderstellen dat deze kan worden vergroot tot in het oneindige. Wanneer we “het toppunt van geluk” niet beschouwen als een oneindigheid, maar als een mathematische limiettoestand – bijvoorbeeld “100% geluk” –, blijkt Pascals weddenschap niet zo absoluut overtuigend: de voordelen van het geloof in God zijn dan nog steeds afweegbaar, maar Pascals rekenkundige kunstgreep wordt vervangen door een eindige, contingente berekening. Verwant met deze twijfel is de vraag of, zelfs al bestaat er iets als “oneindig geluk”, mensen (als eindige wezens) dat oneindig geluk wel kunnen ervaren.7
Is het argument aldus gerefuteerd? William James meent van niet: hij interpreteert Pascal vrijgeviger – hij geeft het argument een plaats binnen zijn pragmatistische benadering. Daartoe verduidelijkt hij de context waarbinnen Pascal het argument opvoerde. Deze dacht immers dat het bestaan van God een kwestie was die rationeel niet beslist kan worden8; niettemin, zo stelt hij, is het onmogelijk ons te onttrekken aan de keuze.9 De kwestie heeft bovendien een enorme impact op hoe we ons leven leiden: een gelovige zal naar een andere visie op ethiek neigen dan een ongelovige, zal riten een plaats geven in zijn leven, zal deel uitmaken van een religieuze gemeenschap, et cetera. Volgens Pascal en James is het leven van de gelovige overigens niet slechter dan dat van de ongelovige.10 Voor William James hebben deze standpunten een belangrijk effect: ze vullen de voorwaarden in die prudentiële oordelen voor hem mogelijk maken (cfr. infra). Niettemin is het duidelijk dat de interpretatie van James tendentieus is: het lijkt onwaarschijnlijk dat Pascal een even pluralistische benadering zou hebben voorgestaan dan de pragmatistische filosoof, gegeven zijn andere geschriften.
Hoewel de weddenschap problematisch lijkt, gezien een mens niet noodzakelijk kan geloven in een bovennatuurlijke entiteit, wanneer hem daarvoor het gepaste psychologische kader ontbreekt, kunnen zowel Pascal als James deze opwerping makkelijk refuteren: de weddenschap is er immers niet om dergelijke mensen te overtuigen11. Beiden werpen hartstochten op als oplossing. Pascal bemerkt dat mensen voor wie het onmogelijk is te geloven, moeten beseffen dat hun hartstochten een rationele keuze in de weg staan. Volgens hem zullen godsbewijzen dan ook geen baat hebben op dergelijke personen: zij dienen het leven te leiden alsof zij geloven, waarna zij uiteindelijk tot inkeer zullen komen.12 William James's argumentatie is sterk vergelijkbaar: hij meent evenzeer dat onze niet-intellectuele aard onze overtuigingen beinvloedt; in tegenstelling tot Pascal, echter, bij wie het argument als extreem overtuigend op zichzelf wordt gezien, en het falen ervan als een probleem met de hartstochten, ziet James deze hartstochten net als de basis waarop de weddenschap inwerkt. “Pascals argument, instead of being powerless, then seems a regular clincher, and is the last stroke needed to make our faith in masses and holy water complete.”13
We kunnen dit verschil in interpretatie van het argument begrijpen binnen de context van de respectievelijke tijdsgeest van beide filosofen: de intellectuele aanvaardbaarheid van religieus geloof was begin twintigste eeuw reeds getaand vergeleken met de Renaissance. James' interpretatie van de weddenschap is dan ook minder ambitieus. Pascal verwacht dat elke rationele lezer zijn leven zal veranderen in de hoop dat hierdoor geloof zal worden verkregen, terwijl James beargumenteert dat het een beslissende stap is voor twijfelende mensen – bijna een excuus, waardoor een rationeel mens het noodzakelijke houvast krijgt om toch geloof in het bestaan van een onbewezen godheid te kunnen rechtvaardigen.
William James' waarheidstheorie
In de vorige sectie behandelden we een argument dat stelt dat we moeten geloven in God. Dit betekent echter niet dat het waar is dat God bestaat. Hoewel Blaise Pascal dit uiteraard wel geloofde, was dat niet het resultaat van zijn weddenschapsargument. William James' pragmatisme zal dit alles veranderen, door zijn visie op waarheid: “'The true', to put it very briefly, is only the expedient in the way of our thinking, just as 'the right' is only the expedient in the way of our behaving.”14 Waarheid is voor James wat voor ons praktisch de beste gevolgen oplevert, maar consistentie met vorige waarheden en nieuwe feiten blijft van het grootste belang.15 Hij gaat in tegen een rationalistische waarheidsconceptie, die volgens hem steeds triviaal blijkt te zijn.16 Door waarheid op deze manier te definiëren, komt hij uiteindelijk tot een consensustheorie van waarheid1718.
Het gebruik van een dergelijke waarheidsopvatting heeft grote gevolgen. Het wordt mogelijk om overtuigingen als waar te beschouwen op basis van de voordelen dat het hebben van de betreffende overtuiging te bieden heeft. Wanneer we dit toepassen op Pascals weddenschap, verandert de oorspronkelijke conclusie “je moet in God geloven” naar “het is waar dat God bestaat”. Een overtuiging moet voor James niet noodzakelijk afgeleid zijn van feiten, maar moet wel met deze feiten “akkoord gaan”. Hiervoor is het volgens hem vaak reeds voldoende wanneer er geen contradictie ontstaat met andere opvattingen.19 We moeten echter opmerken dat, hoewel James een zekere overtuigende kracht erkent in Pascals weddenschap, dit geen argument is waarop hij zelf steunt. Hij baseert zich op een eenvoudiger gedachte: volgens hem leidt een geloof in God tot nuttige gevolgen in ons leven, en gezien we hypotheses waaruit nuttige gevolgen volgen niet zomaar mogen verwerpen, moeten we geloven in God, en is de God-hypothese waar.20 21
Deze samenvatting van James' argument geeft echter een misleidende voorstelling van zaken. We moeten volgens hem immers pas dit argument aanvaarden als de keuze zich voor ons stelt22. Wanneer dat niet het geval is – stel dat we alle aanlegging to religieus geloof ontbreken –, is het volstrekt acceptabel om atheïstisch te zijn. “Pragmatism has to postpone dogmatic answer, for we do not yet know certainly which type of religion is going to work best in the long run.” James onderscheidt atheïsme, een monistische vorm van religie en een pluralistische vorm, die bij respectievelijke karakters passen.23 24
De grootste controverse omtrent deze vorm van argumentatie is vermoedelijk het feit dat James concludeert dat “God bestaat” waar is. Dit lijkt echter slechts een probleem vanwege James' verwarrende terminologie: zijn onderverdeling in “waarheid” en “absolute waarheid” komt ongeveer overeen met Dewey's onderverdeling in “geldigheid” en “waarheid”.25 In Dewey's termen betekent dit dat we volgens James niet weten of “God bestaat” waar is, maar wel dat dit een geldige overtuiging is. Deze redenering lijkt intuïtief veel minder problematisch.
Dergelijke prudentiële argumentatie kunnen we echter niet gebruiken voor elke probleemstelling. James expliciteert de voorwaarden nadrukkelijk26: volgens hem moet een keuze dan de volgende eigenschappen bezitten:
Ze is intellectueel onbeslisbaar. Beide opties doen voldoende recht aan de feiten, en blijven consistent met andere overtuigingen.
Ze is gedwongen. We kunnen de keuze niet ontwijken; zelfs een sceptische positie innemen komt reeds neer op een keuze.27
levend. Een levende keuze doet ons kiezen tussen twee overtuigingen die voor ons levend zijn – met andere woorden, overtuigingen die door degene die de keuze maakt worden beschouwd als een echte mogelijkheid.28
gewichtig. De keuze heeft een grote impact op ons leven, en kan later moeilijk worden omgekeerd.
Onder deze voorwaarden, en in gedachten houdende dat James iets heel anders bedoelt met waarheid dan de conventionele betekenis van het woord, bezitten zijn argumenten enige kracht.
Utilitarisme
Sinds de negentiende eeuw werd het utilitarisme reeds op meerdere wijzen geëxpliciteerd; er bestaat onenigheid over enorm veel aspecten van deze visie. Utilitaristen hebben echter steeds een aantal overtuigingen gemeen: de basisprincipes van de theorie, meer bepaald het consequentialisme en welvaart als maatstaf voor de moraliteit van handelingen. Anders gesteld, we moeten een handeling uitvoeren, wanneer deze handeling tot het meeste geluk leidt. Hierin bemerken we een analogie met het karakter van prudentiële oordelen. Het concept dat schuilgaat achter dergelijke oordelen is immers dat we een oordeel moeten aannemen, wanneer dit oordeel tot de beste praktische gevolgen leidt. Beide vormen van argumentatie zijn pragmatisch; we kunnen ons de vraag stellen of ze elk instantiaties zijn van een algemener principe, dan wel of een van de twee het andere omvat. Ondanks het feit dat utilitarisme expliciet spreekt over “geluk” of “welzijn”, terwijl dit niet expliciet werd vermeld voor prudentiële oordelen, lijkt het er toch sterk op dat deze laatste een utilitaristisch wereldbeeld vooronderstellen. De keuze voor de beste praktische consequenties werd immers bij zowel Pascal als James ingevuld als “de beste bestaanskwaliteit”29. Daarenboven is het aannemen van een overtuiging, niets anders dan een daad (hoewel niet noodzakelijk een actief gewilde daad.) We kunnen dus tentatief stellen dat prudentiële oordelen steeds gestoeld zijn op utilitaristische principes.
Besluit
In ons onderzoek van drie gerenommeerde prudentiële argumenten, ontdekten we problemen, misverstanden en successen. De hevige kritiek die wordt geuit op Pascals weddenschap, valt niet toe te passen op prudentiële argumenten in het algemeen. Integendeel: het prudentiële aspect van het argument lijkt erg overtuigend. Slechts wanneer we het argument interpreteren als wijzende richting het bestaan van God, of wanneer we rekening houden met de wiskundige goochelarij30, dan wel de mogelijkheid van andere goden of een limiet aan geluk, valt het argument in duigen. Wanneer we de kritiek specifiek aan dit argument weglaten, en veralgemenen naar alle prudentiële argumenten, bekomen we volgende stellingen:
Prudentiële argumenten kunnen geloof in een concept verantwoorden, maar leren ons niets over het objectieve bestaan van dat object.
Zoals reeds vermeld, beargumenteerde Pascal tegen de idee dat we op basis van zijn weddenschap zomaar tot geloof zullen komen. In het geval van een ander argument, is er geen reden waarom we ook plots deze overtuiging volledig zouden aanvaarden:
2. Prudentiële argumenten kunnen slechts die mensen overtuigen, die reeds in zekere mate geneigd zijn de betreffende overtuiging aan te nemen.
William James bood ons reeds argumentatie over de gevallen waarin we prudentiële argumentatie mogen inroepen. De vraag is echter of al zijn vereisten vereist zijn om deze vorm van redeneren toe te laten. Zowel “intellectuele onbeslisbaarheid”, “gedwongenheid” en “gewichtigheid” lijken irrelevant, wanneer we praktische consequenties beschouwen als maatstaf – zoals gebeurt in het geval van prudentiële argumenten, en pragmatisme in het algemeen. Waarom vermeldt James dan deze drie voorwaarden? Hoewel we ze zouden kunnen afdoen als een anomalie, een restant van respect voor “De Waarheid” dat James nog zou hebben gehad, lijkt dit niet erg waarschijnlijk. Een alternatieve interpretatie zou kunnen bestaan in het interpreteren van deze voorwaarden als secundair, als indirecte vuistregels over wanneer dergelijke argumenten gewoonlijk mogelijk zijn. Beschouwd op deze manier mag James er dan nog steeds overdreven achting voor hebben gehad, maar vormen ze geen contradictie met zijn eigen visie. Zo kunnen we stellen dat we zelden geneigd zijn om niet-verplichte of triviale keuzes sterk te bediscussiëren, en dat intellectuele beslisbaarheid mee bepaalt welke opties we als ernstige mogelijkheden opvatten. Aldus:
3. Keuzes tussen opties waartoe mensen reeds neigen heten “levende” keuzes. Of een optie al dan niet levend is, wordt mede bepaald door het feit of ze intellectueel beslisbaar (of beslist), gewichtig of verplicht is.
.
De stellingen die we tot nu toe hebben bekomen leggen beperkingen op aan wat prudentiële opvattingen kunnen bewijzen, en in welke gevallen ze toepasbaar zijn. Ze zijn echter niet fundamenteel. Wanneer we het diepste patroon van prudentiële oordelen beschouwen, ontdekken we steeds hetzelfde principe:
4. Prudentiële argumenten veronderstellen de waarheid van het utilitarisme.
Steeds wanneer we een beroep doen op prudentiële argumentatie, refereren we naar de goede praktische gevolgen die het geloof erin ons bezorgt. Dergelijke argumentatie is dus pas overtuigend wanneer we goede praktische gevolgen als doorslaggevend achten, en deze stelling vormt de centrale stelling van het utilitarisme. Alle kritiek op het principe van prudentiële argumentatie (en niet slechts op een foutieve toepassing van dat principe), zal dus deze utilitaristische grondslag moeten betwisten. Enige andere vorm van kritiek bekritiseert steeds een randprobleem. Zo kunnen we bijvoorbeeld de notie aanvallen dat prudentiële argumentatie een overtuiging waar kan maken, maar dit is slechts een gevolg van William James' waarheidstheorie, en vormt dus geen probleem voor prudentiële argumentatie als zodanig.
Bibliografie
Hájek, Alan. Pascal's Wager. Stanford Encyclopedia of Philosophy (2004). Website raadgepleegd op 2/4/2008.
James, William. Pragmatism and Other Writings. New York (Penguin Books: 2000).31
Pragmatism
The Will to Believe
The Moral Philosopher and the Moral Life
Pascal, Blaise. Gedachten. Amsterdam (Boom: 2004).32
Russel, Goodman. William James. Stanford Encyclopedia of Philosophy (2006). Website raadgepleegd op 3/4/2008.
Weber, Eric. Kennis ontrafeld. Vijftien hedendaagse filosofen over wetenschap, ethiek en metafysica. Antwerpen (Garant: 2005).
1Pascal (2004), 418
2“Ik verzeker u dat u er in dit leven van zult profiteren en (...) dat u ten slotte zult beseffen dat u gewed hebt op iets zekers en oneindigs waarvoor u niets hebt ingeleverd.” Pascal (2004), p. 178
3“De andere godsdiensten berusten niet op waarheid. Zij hebben geen getuigen. Deze wel.” Pascal (2004), 204
4Het betreft hier uiteraard Boeddha als godheid, zoals deze voorkomt vanaf het mahayana-boeddhisme.
5Dit blijft uiteraard slechts een hypothetisch voorbeeld. Zo veronderstelt het een bepaalde conceptie van een hiernamaals die bij de oude Grieken afwezig was.
6De mogelijkheden van goden die door de mens niet zijn ontdekt dienen immers ook opgenomen te worden.
7“Or perhaps the notion of infinite utility makes sense, but an infinite reward could only be finitely appreciated by a human being.” Hájek (2004)
8 “'God bestaat of hij bestaat niet'. Voor welk standpunt zullen we kiezen? Het verstand kan hier op geen enkele manier uitsluitsel geven.” Pascal (2004), p. 175
9“Ja, maar je móet wedden. Daarin ben je niet vrij.” Pascal (2004), p. 175
10“Ik verzeker u dat u er in dit leven van zult profiteren en dat u bij iedere stap die u op deze weg doet zult zien dat uw winst zo zeker is, en wat u riskeert zo nietsbetekenend, dat u ten slotte zult beseffen dat u gewed hebt op iets zekers en oneindigs waarvoor u niets hebt ingeleverd.” Pascal (2004), p. 178
11William James zou kunnen stellen dat voor dergelijke mensen deze keuze niet “levend” is (cfr. infra).
12“Maar leer tenslotte inzien dat uw onmacht om te geloven veroorzaakt wordt door uw hartstochten, want uw verstand dwingt u er toe, maar u bent er toch niet toe in staat. (...) ... dat ze in alles handelden alsof zij geloofden (...) Zulke dingen zelfs zullen u doen geloven (...)” Pascal (2004), p.177
13James (2000), p. 204 (The Will to Believe)
14James (2000), p. 98 (Pragmatism – Pragmatism's Conception of Truth)
15James (2000), p. 95 (Pragmatism – Pragmatism's Conception of Truth)
16James (2000), p. 100 (Pragmatism – Pragmatism's Conception of Truth)
17“The 'absolutely ' true, meaning what no further experience will ever alter, is that ideal vanishing-point towards which we imagine that all our temporary truths will some day converge.” James (2000), p. 98 (Pragmatism – Pragmatism's Conception of Truth)
18Weber (2005), p. 41
19James (2000), p. 93 (Pragmatism – Pragmatism's Conception of Truth)
20“On pragmatic principles we can not reject any hypothesis if consequences useful to life flow from it. (...) the use of the Absolute is proved by the whole course of men's religious history.” James (2000), p. 119 (Pragmatism – Pragmatism and Religion)
21“On pragmatic principles, if the hypothesis of God works satisfactorily in the widest sense of the word, it is true.” James (2000), p. 131 (Pragmatism – Pragmatism and Religion)
22Met name, als de keuze een “levende” keuze is. Cfr. infra.
23Respectievelijk een cynisch temperament, een welwillend en een dat zich tussen de twee bevindt.
24James (2000), pp. 131-132 (Pragmatism – Pragmatism and Religion)
25Weber (2004), p. 41
26James (2000), pp. 215-217 (The Will to Believe)
27“Scepticism, then, is not avoidance of option; it is option of a certain particular kind of risk.” James (2000), pp. 215 (The Will to Believe)
28“If I say to you “Be a theosophist or be a Mohammedan,” it is probably a dead option, because for you neither hypothesis is likely to be alive. But if I say: “Be an agnostic or be a Christian,” it is otherwise: trained as you are, each hypothesis makes some appeal, however small, to your belief.” James (2000), p. 199 (The Will to Believe)
29William James's ethiek was dan ook radicaal utilitaristisch, al verwierp hij het hedonisme van de vroege utilitaristen: “But in order not to break down fatally, this test must be taken to cover innumerable acts and impulses that never aim at happiness; so that, after all, in seeking for a universal principle we inevitably are carried onward to the most universal principle,– that the essence of good is simply to satisfy demand.” James (2000), p. 253 (The Moral Philosopher and the Moral Life)
30Filosofen als Duff en Hájek hebben bijvoorbeeld reeds opgemerkt dat gemengde keuzen, afhankelijk van bijvoorbeeld een kansspel, ook een oneindige winst opleveren. Hájek (2004)
31Gezien dit een verzameling is van meerdere werken van James, wordt na het paginanummer voor deze referenties steeds het individuele werk vermeld.
32In dit essay wordt op twee wijzen gerefereerd naar dit werk: in het geval van verwijzing naar een korte passage, met een paginavermelding; in het geval van verwijzing naar een hele paragraaf, met de vermelding van het nummer van die paragraaf.


0 Comments:
Een reactie posten
<< Home