Dostojevski & De Ander
Ook in de literatuur vindt men verwijzingen naar hoe men de ander moet behandelen. Meer bepaald in de Gebroeders Karamazov van Fjodor Michajlovitsj Dostojevski wordt de problematiek meermaals ter sprake gebracht. Zo beschouwt de grootinquisiteur uit Ivan's verhaal de ander als een minderwaardig wezen, dat de vrijheid niet aankan. Hij legt de vrijheid in de handen van een kleine minderheid, zodat het "gepeupel" in blissful ignorance kan leven en sterven. Het verhaal is sterk dubieus, net zoals zo vele passages uit het boek. Welke kant moet men kiezen? Vanuit welk opzicht bekijkt men het verhaal?
De ene zijde, voorgesteld door Aljosja, roept woedend uit Doodgewone machtswellust, hang naar de vuile aardse zegeningen, naar slavernij, als een soort toekomstige lijfeigenschap waarbij zij de landheren zijn, meer is het bij hen niet. Maar ook de andere kant is niet volstrekt onredelijk. Een verscheurende keuze tussen geluk en zondeloosheid langs de ene zijde, en vrijheid langs de andere, dringt zich op. Want immers: (…) dan zal ik opstaan en je wijzen op de duizenden miljoenen gelukkige baby’s die de zonde niet kennen. Wij, die omwille van hun geluk de zonde op ons hebben genomen, wij staan voor je en zeggen: "Oordeel over ons, als je kunt en durft." Moet men de ander als gelijke beschouwen - moet men hem vrij laten, ook wanneer hij zovele keren blijk geeft van immoraliteit? Wanneer hij zovele keren schade berokkent aan anderen? Rechtvaardigt orde slavernij, in de vorm die men gerust mag gelijkstellen met een middeleeuwse Brave New World? Kiezen wij voor de Hobbesiaanse wereldopvatting, de wereld als een strijd die moet getemd worden, de hogere macht die allen in zijn greep houdt "voor hun eigen goed", voor het vreselijkste van de tweede ethische cultuur? Of kiezen wij voor de cultuur van beklede vrijheid en menselijke waardigheid, van de dialoog, van betrokkenheid op de ander, zoals de nobele Aljosja - en de Christus uit Ivan's anekdote? Is de ander werkelijk een "minderwaardig wezen"? Zou Levinas hem niet slechts bestempelen als radicaal anders?
We kunnen deze problematiek ook bekijken vanuit het levensverhaal van starets Zósima. De broer van de starets - oorspronkelijk een atheïst - komt, wanneer hij dodelijk ziek in bed eindigt, tot het inzicht dat ieder van ons schuldig is voor ons allen, en hijzelf het meest van iedereen. Ook Zósima zelf raakt uiteindelijk overtuigd van deze mening. Het lijkt, op het eerste zicht, een extreem zware last, dat ieder mens de zonden van de hele mensheid met zich zou meedragen. Echter, uit deze schuld komt bij de zieke jongen blijdschap voort; blijdschap, en liefde voor de wereld. Uit zijn besef groeit het geloof in vergiffenis, toch zal alles me vergeven worden, dat is het paradijs. Terwijl de familie dit met medelijden aanzag, was de jongen door dit besef echter dolgelukkig geworden. Men kan zich de vraag stellen: wie was er de gek? Waren het zij die de ander mistrouwden, of was het de jongen, die in zijn liefde voor de ander de schuld voor al diens zonden op zich nam? Wanneer de starets, die jarenlang in zonde had geleefd, deze idee ook aanneemt, verandert zijn wereld helemaal. De liefde voor de wereld, en meer bijzonder, voor de andere, voor de mens in het algemeen, roept een immense vreugde in hem op. Zelfs de uitgestotenen had hij lief - de ander als iemand die niet dezelfde zeden deelt, de ander die niet tot “wij” behoort, zoals Buber het zou formuleren. Een zonde, zegt men ons, is het om voor hen tot God te bidden, de kerk verstoot hen uiterlijk, maar heimelijk denk ik in het diepst van mijn ziel dat we ook voor dezulken moeten bidden. (…) Mijn hele leven heb ik voor zulke mensen gebid, dat biecht ik nu op, vaders en leermeesters, en ook nu bid ik nog elke dag voor hen zal Zósima zeggen over de zelfmoordenaars, mensen wier moraal totaal wordt verworpen door het christelijk geloof. Ik ben, en ik heb lief; daar gaat het de starets om. Zelfs ’s maatschappij’s meest verworpenen zijn niet onwaardig van onze liefde, van ons medeleven. Indien de schurkachtigheid der mensen u met verontwaardiging vervult en het verdriet daarover zo onoverwinnelijk wordt dat ge zelfs de wens krijgt om op de schurken wraak te nemen, wees dan bevreesd voor deze gevoelens; ga ogenblikkelijk heen en zoek uw kwellingen, alsof ge zelf schuldig zijt aan alle schurkachtigheden der mensen. Aanvaard deze kwellingen en doorsta ze, en al uw hart zal vertroost worden, en ge zult begrijpen dat ge zelf schuldig zijt, want ge kon als enige zonder zonden de schurken het licht doen zien, en ge hebt dit verzuimd. Op deze manier zijn wij allen misschien wel verantwoordelijk, voor wat er in onze maatschappij misloopt. Een verwijzing naar de verantwoordelijkheidsethiek van Emmanuel Levinas is op zijn plaats - misschien is deze vorm veel radicaler, maar ook Levinas heeft het over het appel dat de anderen op ons doen, en de verantwoordelijkheid die wij hierdoor verkrijgen.
Er wordt de vraag gesteld waarom ik niet de dienaar van mijn dienaar kan zijn, zodanig dat hij het zelf ziet, en zonder enige hoogmoed van mijn kant, en zonder wantrouwen van de zijne. Waarom kan een individu zich niet op dergelijke wijze inzetten voor de ander? Waarom moet men steeds iets terug vragen? De moderne mens verwacht dankbaarheid, verwacht eerbetoon, verwacht blijkbaar een bekentenis, waarin wordt gesteld “U bent goed en rijk, ik ben slechts een arme, die weinig te betekenen heeft in deze wereld - als u er niet was geweest, was ik niemand, dank u!” De moderne mens eist niet alleen nederigheid in zijn bedelaars, hij eist zelfs vernedering. Maar, waarom kan men niet rederen als volgt? Jij hebt aanzien, jij bent rijk, jij bent knap en talentvol: goed, God zegene je. Ik acht jou, maar weet dat ook ik een mens ben. Doordat ik jou zonder afgunst acht, daardoor toon ik jou mijn menselijke waardigheid. Deze waardigheid, die in onze hedendaagse samenleving al gauw onterecht herleid wordt tot eigenliefde, narcisme en ijdelheid.

