dinsdag, mei 02, 2006

Dostojevski & De Ander

Ook in de literatuur vindt men verwijzingen naar hoe men de ander moet behandelen. Meer bepaald in de Gebroeders Karamazov van Fjodor Michajlovitsj Dostojevski wordt de problematiek meermaals ter sprake gebracht. Zo beschouwt de grootinquisiteur uit Ivan's verhaal de ander als een minderwaardig wezen, dat de vrijheid niet aankan. Hij legt de vrijheid in de handen van een kleine minderheid, zodat het "gepeupel" in blissful ignorance kan leven en sterven. Het verhaal is sterk dubieus, net zoals zo vele passages uit het boek. Welke kant moet men kiezen? Vanuit welk opzicht bekijkt men het verhaal?
De ene zijde, voorgesteld door Aljosja, roept woedend uit Doodgewone machtswellust, hang naar de vuile aardse zegeningen, naar slavernij, als een soort toekomstige lijfeigenschap waarbij zij de landheren zijn, meer is het bij hen niet. Maar ook de andere kant is niet volstrekt onredelijk. Een verscheurende keuze tussen geluk en zondeloosheid langs de ene zijde, en vrijheid langs de andere, dringt zich op. Want immers: (…) dan zal ik opstaan en je wijzen op de duizenden miljoenen gelukkige baby’s die de zonde niet kennen. Wij, die omwille van hun geluk de zonde op ons hebben genomen, wij staan voor je en zeggen: "Oordeel over ons, als je kunt en durft." Moet men de ander als gelijke beschouwen - moet men hem vrij laten, ook wanneer hij zovele keren blijk geeft van immoraliteit? Wanneer hij zovele keren schade berokkent aan anderen? Rechtvaardigt orde slavernij, in de vorm die men gerust mag gelijkstellen met een middeleeuwse Brave New World? Kiezen wij voor de Hobbesiaanse wereldopvatting, de wereld als een strijd die moet getemd worden, de hogere macht die allen in zijn greep houdt "voor hun eigen goed", voor het vreselijkste van de tweede ethische cultuur? Of kiezen wij voor de cultuur van beklede vrijheid en menselijke waardigheid, van de dialoog, van betrokkenheid op de ander, zoals de nobele Aljosja - en de Christus uit Ivan's anekdote? Is de ander werkelijk een "minderwaardig wezen"? Zou Levinas hem niet slechts bestempelen als radicaal anders?
We kunnen deze problematiek ook bekijken vanuit het levensverhaal van starets Zósima. De broer van de starets - oorspronkelijk een atheïst - komt, wanneer hij dodelijk ziek in bed eindigt, tot het inzicht dat ieder van ons schuldig is voor ons allen, en hijzelf het meest van iedereen. Ook Zósima zelf raakt uiteindelijk overtuigd van deze mening. Het lijkt, op het eerste zicht, een extreem zware last, dat ieder mens de zonden van de hele mensheid met zich zou meedragen. Echter, uit deze schuld komt bij de zieke jongen blijdschap voort; blijdschap, en liefde voor de wereld. Uit zijn besef groeit het geloof in vergiffenis, toch zal alles me vergeven worden, dat is het paradijs. Terwijl de familie dit met medelijden aanzag, was de jongen door dit besef echter dolgelukkig geworden. Men kan zich de vraag stellen: wie was er de gek? Waren het zij die de ander mistrouwden, of was het de jongen, die in zijn liefde voor de ander de schuld voor al diens zonden op zich nam? Wanneer de starets, die jarenlang in zonde had geleefd, deze idee ook aanneemt, verandert zijn wereld helemaal. De liefde voor de wereld, en meer bijzonder, voor de andere, voor de mens in het algemeen, roept een immense vreugde in hem op. Zelfs de uitgestotenen had hij lief - de ander als iemand die niet dezelfde zeden deelt, de ander die niet tot “wij” behoort, zoals Buber het zou formuleren. Een zonde, zegt men ons, is het om voor hen tot God te bidden, de kerk verstoot hen uiterlijk, maar heimelijk denk ik in het diepst van mijn ziel dat we ook voor dezulken moeten bidden. (…) Mijn hele leven heb ik voor zulke mensen gebid, dat biecht ik nu op, vaders en leermeesters, en ook nu bid ik nog elke dag voor hen zal Zósima zeggen over de zelfmoordenaars, mensen wier moraal totaal wordt verworpen door het christelijk geloof. Ik ben, en ik heb lief; daar gaat het de starets om. Zelfs ’s maatschappij’s meest verworpenen zijn niet onwaardig van onze liefde, van ons medeleven. Indien de schurkachtigheid der mensen u met verontwaardiging vervult en het verdriet daarover zo onoverwinnelijk wordt dat ge zelfs de wens krijgt om op de schurken wraak te nemen, wees dan bevreesd voor deze gevoelens; ga ogenblikkelijk heen en zoek uw kwellingen, alsof ge zelf schuldig zijt aan alle schurkachtigheden der mensen. Aanvaard deze kwellingen en doorsta ze, en al uw hart zal vertroost worden, en ge zult begrijpen dat ge zelf schuldig zijt, want ge kon als enige zonder zonden de schurken het licht doen zien, en ge hebt dit verzuimd. Op deze manier zijn wij allen misschien wel verantwoordelijk, voor wat er in onze maatschappij misloopt. Een verwijzing naar de verantwoordelijkheidsethiek van Emmanuel Levinas is op zijn plaats - misschien is deze vorm veel radicaler, maar ook Levinas heeft het over het appel dat de anderen op ons doen, en de verantwoordelijkheid die wij hierdoor verkrijgen.
Er wordt de vraag gesteld waarom ik niet de dienaar van mijn dienaar kan zijn, zodanig dat hij het zelf ziet, en zonder enige hoogmoed van mijn kant, en zonder wantrouwen van de zijne. Waarom kan een individu zich niet op dergelijke wijze inzetten voor de ander? Waarom moet men steeds iets terug vragen? De moderne mens verwacht dankbaarheid, verwacht eerbetoon, verwacht blijkbaar een bekentenis, waarin wordt gesteld “U bent goed en rijk, ik ben slechts een arme, die weinig te betekenen heeft in deze wereld - als u er niet was geweest, was ik niemand, dank u!” De moderne mens eist niet alleen nederigheid in zijn bedelaars, hij eist zelfs vernedering. Maar, waarom kan men niet rederen als volgt? Jij hebt aanzien, jij bent rijk, jij bent knap en talentvol: goed, God zegene je. Ik acht jou, maar weet dat ook ik een mens ben. Doordat ik jou zonder afgunst acht, daardoor toon ik jou mijn menselijke waardigheid. Deze waardigheid, die in onze hedendaagse samenleving al gauw onterecht herleid wordt tot eigenliefde, narcisme en ijdelheid.

maandag, mei 01, 2006

Zin en Onzin van Natuurlijkheid

Men kan geen discussie over bio-ethiek, sexualiteit, en mogelijks zelfs ethiek opmerken, of het natuurlijkheidsargument wordt erin gebruikt. Het argument lijkt, in zijn eenvoud, op het eerste zicht erg sterk. Het wordt gebruikt zowel om niet gedeelde stellingen aan te vallen, als om eigen stellingen te onderbouwen.
De basis van het argument is hetvolgende: men vereenzelvigt het moreel wenselijke met de feitelijke toestand in de natuur, en frequent met de overlevingskans die daarmee gepaard gaat. In enkele analoge voorbeelden zal ik trachten aan te duiden waarom het moreel wenselijke niet samenvalt met de darwinistische visie, gericht op overleving. Allereerst moeten we hiervoor echter een definitie van natuur opstellen, volgens dewelke we kunnen werken. Men kan hiertoe twee richtingen inslaan – een overkoepelende visie, of een specifieke. De overkoepelende visie gaat ervan uit dat de mens een integraal deel is van de natuur, en heeft als algemene eigenschap dat alles wat mogelijk is volgens de natuurwetten – gekend of ongekend – als natuur wordt gedefinieerd. De specifieke visie maakt een onderscheid tussen de verrichtingen van de mens – de cultuur –, en zaken waar de mens weinig of geen invloed op uitoefent, zijnde de natuur. Aangezien men met deze eerste definitie slechts weinig kan beargumenteren, en deze visie ook niet wordt gedeeld door degenen die het natuurlijkheidsargument misbruiken, zal ik, telkens ik het woord “natuur” gebruik in deze tekst, het hebben over deze tweede definitie.
Een eerste instantie waar het argument vaak wordt gebruikt is in relatie tot sexualiteit, en in bijzondere mate in verband met homoseksualiteit. Een bepaalde vorm van seksualiteit wordt verworpen, omdat deze onnatuurlijk is. Deze argumenten zijn, indien men zich qua analogieën beperkt tot voorbeelden in dezelfde sector, slechts bruikbaar indien men ook voorbehoedsmiddelen en bijvoorbeeld orale seks verwerpt, aangezien beide onnatuurlijk zijn; in de natuur dient seks immers voor de voortplanting, en enkel voor de voortplanting. Dat neemt niet weg dat enkele dieren, voornamelijk primaten en de mens, doen aan seks voor het plezier. Deze dieren nemen echter het risico een zwangerschap te veroorzaken als bijverschijnsel van deze activiteit, waar de mens deze kan vermijden. Deze activeiten moet men echter classificeren onder cultuur, niet onder natuur. Tenzij ook deze activiteiten worden verworpen, kan men onnatuurlijkheid dus niet gebruiken als argument om homoseksualiteit te verbieden.
Een tweede instantie betreft voornamelijk nieuwe wetenschappelijke ontdekkingen; in de meeste recente gevallen gaat het om de genetica. Voorbeeld bij uitstek is het potentieel tot klonen. Het wordt onnatuurlijk geacht om een mens te creëeren die exact hetzelfde genotype heeft als een bestaand persoon. Uiteraard vergeet men overduidelijk één-eiïge tweelingen. Ten tweede kan men aanstippen dat personen die leven in een wereld waar klonen tot de mogelijkheden behoort, de kans klein is dat deze personen zelf een volledig natuurlijk leven leiden. Men kan bezwaarlijk stellen dat gsm, microgolfoven, televisie en zelfs vele voedingsproducten natuurlijk kunnen worden genoemd.
Het belangrijkste echter dat men moet aanvoeren om duidelijk te maken dat argumenten die beroep doen op een situatie in de natuur steevast beroep doen op een huidige situatie, is dat die altijd gelijk staat aan wat is, niet aan wat moet. Het onderscheid tussen de twee moet worden gemaakt – en het valt te betwijfelen of men beide kan verbinden, laat staan gelijkstellen.De natuur is gericht op overleven. Het darwinisme – en indien men verder wil teruggaan in de tijd, de wet van de sterkste – getuigen daarvan. Kan men echter stellen dat dit overleven het belangrijkste is in het leven? Dit zou niet alle situaties in de wereld verklaren; men zou bijvoorbeeld bepaalde religieuze martelaren niet egoïstisch kunnen noemen – ik limiteer dit opzettelijk, aangezien de enige reden voor deze glorieuze dood in sommige gevallen het eeuwige leven is. Overleven ongeacht de prijs kan men nooit moreel verantwoord noemen, ook al is het dat genetisch, en dus op vlak van efficiëntie, wel. Vaak stellen darwinisten efficiëntie en overlevingsdrang boven moraliteit, aangezien ze de werking van de natuur blijkbaar beschouwen als superieur. Ik kan hier niet mee akkoord gaan. Moraliteit blijft de overkoepelende structuur voor alle intelligent gedrag; men kan natuurlijke doelen niet als excuus gebruiken voor het overtreden van morele wetten.
Als besluit wil ik herhalen dat men natuurlijkheidsargumenten moet beschouwen zoals ze zijn, en niet anders, als sofistische, misleidende redeneringen die slechts in het leven zijn geroepen om iemands irrationele opinie voor rationeel te laten doorgaan.