Why Should I Be Moral?
“Why should I be moral?” is een vraag die sinds het ontstaan van de mensheid op de lippen van menig filosoof lag. Maar – misschien wordt de vraag reeds eeuwen verkeerd geformuleerd. Men vraagt zich immers ook niet af “waarom zou een gezond mens moeten ademen?” - deze manier van vraagstelling impliceert immers een praktische mogelijkheid van het tegendeel. Wat, echter, indien het tegendeel (hoewel misschien in theorie mogelijk) het geval is, dankzij mechanismen die eeuwen op de organismen hebben ingewerkt? Met andere woorden, wat als een gezond mens niet anders kan dan moreel zijn1; dat dit een onbewust proces is, net zoals ademen? Naar mijn mening is dit wel degelijk het geval; alsook is het mogelijk om een gedeeltelijke wetenschappelijke verklaring te geven.
Het is erg waarschijnlijk dat, net zoals allerlei andere eigenschappen van de mens, het morele gevoel is geëvolueerd. Hoewel het mogelijk is dat een eigenschap zich ontwikkelt, volledig onafhankelijk van adaptief nut, lijkt dat erg onwaarschijnlijk voor een drastische eigenschap als moraliteit, die men mogelijk kan beschouwen als een zwakte, niet noodzakelijk als een sterk punt. Het adaptieve nut van het morele gevoel aantonen zou ons dus in ieder geval de mogelijkheid laten om ditzelfde gevoel toe te schrijven als een gevolg van evolutie, aldus noodzakelijk aanwezig bij allen die er het genotype voor bezitten (de overgrote meerderheid van de mensheid).
Er zijn een aantal argumenten die pleiten voor het adaptieve nut van moraliteit. In de evolutionaire psychologie kunnen we een drietal argumenten terugvinden voor het ontstaan van het morele gevoel2, hoewel het waarschijnlijk is dat vele filosofen terughoudend zijn dit gevoel gelijk te stellen aan moraliteit, vanwege de oorsprong. Allereerst is het zo dat, aangezien natuurlijke selectie inwerkt op het gen, genen die ertoe leiden dat organismen hun familieleden beschermen en steunen, zich automatisch zullen vermenigvuldigen. De kans is immers groot dat ze ook in deze familieleden aanwezig zijn, waardoor ze zich sterker kunnen verspreiden. De eigenschap “morele gevoelens vertonen in verband met familieleden” is dus adaptief.
Een tweede reden die men kan aanbrengen om het morele gevoel evolutionair te verantwoorden, ligt niet alleen in het gen, maar ook in het individu. Indien je de ander steunt en vertrouwt, is het waarschijnlijk dat de ander jou vertrouwt, en dat je op hem kunt steunen. Een wederzijdse ondersteuning is positief voor beide betrokkenen; het is ook erg waarschijnlijk, aangezien men in de tijden waarin dit gevoel vermoedelijk is geëvolueerd in stamverband samenleefde, en het dus erg waarschijnlijk was dat men continu samenleefde met dezelfde personen. Tot slot kan men ook aanduiden dat de reputatie als altruïstisch persoon een mens allerlei voordelen kan bieden.
Men heeft aldus een drietal redenen om aan te nemen dat het morele gevoel wel degelijk een evolutionaire oorsprong heeft. Het is echter twijfelachtig om te stellen dat de voordelen van een goede reputatie, het geven om familieleden, en het steunen uit eigenbelang, waarlijk moraliteit kunnen worden genoemd.
Hoewel het zeer moeilijk is om het initiële morele gevoel af te wimpelen als een evolutionair toeval – wat ook niet nodig was, gegeven bovenstaande argumenten –, is dat makkelijker te stellen voor een uitbreiding van dat gevoel toe naar alle anderen. Het is, met andere woorden, mogelijk dat altruïsme toevallig evolueerde uit de genetisch adaptieve notie van een moreel gevoel in bepaalde situaties, die de genen bevoordelen. Hoewel men “toeval” vaak als negatief ervaart, is dat geen reden om het prachtige resultaat dat eruit voortvloeide negatief te beoordelen. Een mens is, vanwege zijn evolutionaire geschiedenis, noodzakelijk moreel – wat niet wil zeggen dat elke mens zich eumoreel gedraagt. Het betekent eerder dat dat moreel gevoel aanwezig is, wat tot verscheidene zaken kan leiden. Allereerst is het mogelijk dat de persoon zich doodgewoon gedraagt overeenkomstig dat gevoel. Een andere mogelijkheid is dat de persoon een schuldgevoel ontwikkelt, omdat hij beseft dat zijn daden indruisen tegen hetgene dat hijzelf als eumoreel zou bestempelen. Het is slechts bij enkelingen, dat het moreel gevoel ontbreekt – de enkelingen die we vaak beschouwen als mentaal gehandicapt; mensen bij wie elke empathie ontbreekt, worden over het algemeen niet getolereerd in de samenleving.
Uit deze bedenkingen kunnen we afleiden dat de gewone mens een soort universe moraliteit bezit – “instincten” beschrijven de term misschien niet volledig, maar het kan wel dienen als benaderende term. Deze morele instincten zijn eigen aan de mens, evenzeer als de instincten om adem te halen, of zich voort te planten. Aldus wordt de vraag “Why Should I Be Moral?” overbodig – een even betekenisloze vraag als “waarom zou de mens een lever moeten bezitten?”. De vraag “waarom bezit de mens een lever?” kan een goede vraag zijn – alsook de vraag “waarom ben ik moreel?” - maar de originele vraag is dat niet. De vraag is in feite niet relevant; ze is gestoeld op een volstrekt hypothetische mogelijkheid dat de keuze voor het tegendeel mogelijk is. Een mens kan echter niet kiezen voor dat tegendeel – hij kan niet kiezen amoreel te zijn; een mens die geboren werd met een mentale afwijking, die volstrekt amoreel is, kan niet kiezen moreel te zijn. Een vraag die een keuze impliceert wordt met andere woorden volstrekt onmogelijk.
Deze keuze bestaat echter wél indien men de vraag lichtjes aanpast, namelijk naar de meer conventionele vraag “waarom zou ik me eumoreel moeten gedragen?”. Deze vraag brengt veel sterkere problemen met zich mee – getuige de geschriften met betrekking ertoe die filosofen reeds millennia achterlaten. Men refereert vaak naar universele wetten, die ons verplichten ons te gedragen op een bepaalde manier – hoewel, ter verdediging, de meeste voorstanders hiervan een contextuele benadering voorstellen. De vraag is echter, waar deze universele wetten vandaan komen – is het wel zo dat deze wetten bestaan buiten de mensheid? Naar mijn mening niet: de enige manier waarop ze kunnen gelden is intern aan de mens, een mengeling van culturele factoren en genetische factoren. Het is om deze redenen dat we ook volledig relativistische gedachtengoeden kunnen verwerpen: evolutie heeft er immers voor gezorgd dat we allen een grotendeels gelijkaardige groep morele instincten bezitten. Hoewel we nu mogelijk kunnen besluiten dat deze wetten universeel zijn voor de mens, is dat niet voldoende om hen te zien als onbetwijfelbaar3 – de mens is immers allesbehalve perfect; evolutie brengt immers slechts adaptatie met zich mee, niet volmaaktheid.
Deze morele intuïties die de mens heeft aangeworven over de loop van honderden duizenden jaren kunnen dus wel een basis vormen voor het eumorele gedrag, maar kunnen op zich niet volstaan als maatstaf. Naar mijn mening heeft de mensheid deze initiële, universele instincten echter gebruikt als fundamenten voor een ethiek, die verder wordt bepaald door culturele maatstaven.4 De originele instincten zorgen voor een altruïstisch concept, wat dan met behulp van de rede wordt uitgewerkt door de maatschappij waarin men leeft. De maatschappij zal moreel gedrag dan waarderen, wat leidt tot een betere reputatie, iets waar velen zich toe aangetrokken voelen. Er zijn dus een aantal antwoorden mogelijk op de vraag “waarom zou ik eumoreel moeten zijn?” - te meer omdat een aantal van de initiële argumenten nog steeds toepasselijk zijn:
Indien ik me eumoreel gedraag, stijgt mijn reputatie – in vroeger tijden was dat een goede manier om zich voort te planten, en dus zijn genen door te geven. Ook nu is dat aspect van toepassing, met enkele andere, extra voordelen, zoals een hogere kans op materiële welvaart. Het verschil is dezer dagen, dat deze reputatie ook kan stijgen door het steunen van mensen of doelen waar we geen rechtstreeks contact mee hebben. Het steunen van tsunami-slachtoffers mag ons dan misschien weinig rechtstreekse materiële welvaart in ruil opleveren, maar via een stijging van de reputatie kan dat indirect wel. Ook het reciproce effect blijft: wanneer ik anderen steun, zal de kans dat anderen mij zullen steunen stijgen. Dit zijn enkele van de rationele redenen waarom ik moreel zou moeten zijn.
De irrationele kan men onderverdelen in het algemene altruïsme dat als bij-effect werd gegenereerd door de evolutie. Een mens leeft niet graag met een schuldgevoel – dit creëert psychische onrust. Als ik mezelf schuldig voel voor iets, zal ik dat proberen weg te werken. Ik zal ook actief proberen deze emotie uit de weg te gaan. Aangezien dit gevoel wordt veroorzaakt door het (mentale of materiele) schade veroorzaken aan anderen, zal ik dit proberen compenseren of vermijden door het mentaal of materieel steunen van deze anderen. Uiteindelijk kan men ook een jammerlijk gevoel opmerken: mensen hebben een sterke wens tot superioriteit. Door het materieel steunen van anderen, tonen zij hun dominantie, en aldus hun superioriteit aan. Dit is een gevoel dat men vaak opmerkt – erg onderdanige bedelaars, zielepoten, zullen over het algemeen meer succes hebben dan de assertieve, waarvan men meestal denkt dat ze slechts lui zijn.
Het is dus niet moeilijk om te besluiten dat het evolutionair verklaren van moraliteit in het algemeen, en eumoraliteit in het bijzonder, geen onmogelijkheid is. De fundamentele eigenschappen van de mens zijn alle geëvolueerd – waarom zou moraliteit een uitzondering zijn? Net als voor andere eigenschappen, is er uiteraard sprake van culturele aspecten, die nuances en regionale verschillen aanbrengen binnen de menselijke moraliteit.
1Hiermee bedoel ik niet dat gezond automatisch gelijkstaat aan goed, op alle vlakken. In het geval van moraliteit onderschrijf ik deze stelling echter wel. De term houdt niet noodzakelijk een pejoratief karakter in: hij duidt in het algemeen slechts op afwijkingen van de meerderheid der mensen. Ook al stel ik dat de eigenschap amoraliteit een slechte eigenschap zou zijn, is dit niet zo omdat hij afwijkt.
2Nadat ik de eerste (korte) versie van deze verhandeling schreef, kreeg ik The God Delusion van Richard Dawkins in handen. Aangezien ik ondervond dat de essentie van zijn redenering overeenkwam met wat ik had neergeschreven, en zijn argumenten mijn stelling onderschreven, heb ik enkele van zijn argumenten overgenomen.
3Indien men vanuit het natuurlijke gelijk zou stellen aan het goede, zou men zich vergrijpen aan de naturalistic fallacy (in de betekenis van een appeal to nature)
4Dit kan men vergelijken met hoe men de onmiddelijke “intuïties” in verband met de waarneming heeft uitgewerkt om een meer verantwoord wereldbeeld tot stand te brengen. Dankzij enkele basis-intuïties komt men, dankzij rationeel redeneren, tot een meer gejustifieerd beeld over de wereld. Op dergelijke manier is hetzelfde theoretisch mogelijk voor moraliteit.

