woensdag, mei 21, 2008

Prudentiële Argumenten

Pascals weddenschap


In zijn Pensées gaat de befaamde wis- en natuurkundige Blaise Pascal een weddenschap met ons aan: hij daagt ons uit te bedenken welke resultaten ons al dan niet aanwezig geloof in God ons oplevert in geval van zijn bestaan, dan wel niet-bestaan.1

Pascals weddenschap

God bestaat

God bestaat niet

Geloof in God

+∞

+ n

Ongeloof in God

??

+ m

Pascals oorspronkelijke weddenschap in tabelvorm

















Pascals algemene redenering is dat wie in God gelooft, beloond zal worden met een eeuwigheid in de hemel, terwijl de ongelovige dat oneindig geluk zal worden ontzegd – of zelfs zal worden bestraft met een eeuwigheid in de hel. Wanneer God echter niet bestaat, ontzegt de gelovige zichzelf enkele hedonistische pleziertjes, waardoor hij enkele bronnen van geluk ontbreekt in vergelijking met de ongelovige, die zich kan overleveren aan allerlei vormen van decadentie. Ondanks dit alles zal volgens Pascal de gelovige echter nog steeds een erg gelukkig leven leiden2, door de soelaas die het geloof en de gevolgen ervan in zijn dagelijks handelen hem bieden. Dat aards geluk blijft echter steeds eindig, en is (dixit Pascal) daarom verwaarloosbaar: wanneer we een keuze hebben tussen “slechts” eindig geluk en oneindig geluk, dan moet men steeds voor dat laatste kiezen, ongeacht de waarschijnlijkheid van dat oneindig geluk (zolang deze niet oneindig klein is). Een rationeel mens, zegt Pascal, moet dus wel in God geloven.


Ondanks de spot die Pascal te beurt is gevallen voor deze weddenschap, heeft dit argument een stempel gedrukt op de geschiedenis van de westerse filosofie. Waar situeert zich dan het probleem met het argument? Of, zoals zal blijken, de problemen? Hoewel de voorstelling van het argument vrij overtuigend is, zijn een aantal van de achterliggende vooronderstellingen problematisch. De zwakheden van de weddenschap worden snel duidelijk wanneer deze assumpties worden geëxpliciteerd.



  1. We dienen maar één God ernstig te contempleren. Pascals God is steeds de christelijke God. Zijn Gedachten zijn één grote apologie voor het christelijk geloof, en zijn dogmatische afwijzing van andere geloofsopvattingen wordt reeds snel duidelijk.3 Wanneer we Pascals betoog over oneindigheden en mogelijkheden verderzetten, kunnen we een alternatief opstellen voor ongeveer elke belonende godheid die de mens ooit heeft bedacht; het bestaan van Allah, Mithras of Boeddha4 kan evenzeer worden aangetoond als het bestaan van de Heilige Drievuldigheid. In gedachten houdende dat de vele godheden die onze geschiedenis kent, voorgesteld worden als begaan met hun verering, tot op het punt waarop ze personen die hun miskennen straffen, wordt de zaak nog problematischer. Wanneer we bijvoorbeeld de Hellenistische goden beschouwen als bestaande, die een gebrek aan aandacht niet verwelkomen, zouden de vrome aanbidders van de christelijke god in het hiernamaals oneindig kunnen worden bestraft.5 We bekomen een uiterst gecompliceerde beslissingsmatrix, met oneindig veel mogelijkheden6, waarvan we de waarschijnlijkheid niet kunnen inschatten, en waarbinnen enorme hoeveelheden oneindigheden zijn terug te vinden. Het argument wordt aldus praktisch onbeslisbaar.


  1. God zal ons belonen voor geloof. Pascal veronderstelt automatisch dat de beloningen uitgedeeld door God dat zijn voor geloof, en niets anders. Andere opvattingen, zoals de idee dat God een deugdzaam leven beloont, of dat God alles heeft gepredestineerd, worden buiten beschouwing gelaten. (Pascal gelooft mogelijk dat een gelovige automatisch deugdzaam zal zijn, maar een dergelijke stelling valt sterk te betwisten.)


  1. Geluk kan worden gemeten in oneindigheden. Wanneer we de gelukstoestand van een mens onderzoeken, lijkt het contraïntuitief om te veronderstellen dat deze kan worden vergroot tot in het oneindige. Wanneer we “het toppunt van geluk” niet beschouwen als een oneindigheid, maar als een mathematische limiettoestand – bijvoorbeeld “100% geluk” –, blijkt Pascals weddenschap niet zo absoluut overtuigend: de voordelen van het geloof in God zijn dan nog steeds afweegbaar, maar Pascals rekenkundige kunstgreep wordt vervangen door een eindige, contingente berekening. Verwant met deze twijfel is de vraag of, zelfs al bestaat er iets als “oneindig geluk”, mensen (als eindige wezens) dat oneindig geluk wel kunnen ervaren.7


Is het argument aldus gerefuteerd? William James meent van niet: hij interpreteert Pascal vrijgeviger – hij geeft het argument een plaats binnen zijn pragmatistische benadering. Daartoe verduidelijkt hij de context waarbinnen Pascal het argument opvoerde. Deze dacht immers dat het bestaan van God een kwestie was die rationeel niet beslist kan worden8; niettemin, zo stelt hij, is het onmogelijk ons te onttrekken aan de keuze.9 De kwestie heeft bovendien een enorme impact op hoe we ons leven leiden: een gelovige zal naar een andere visie op ethiek neigen dan een ongelovige, zal riten een plaats geven in zijn leven, zal deel uitmaken van een religieuze gemeenschap, et cetera. Volgens Pascal en James is het leven van de gelovige overigens niet slechter dan dat van de ongelovige.10 Voor William James hebben deze standpunten een belangrijk effect: ze vullen de voorwaarden in die prudentiële oordelen voor hem mogelijk maken (cfr. infra). Niettemin is het duidelijk dat de interpretatie van James tendentieus is: het lijkt onwaarschijnlijk dat Pascal een even pluralistische benadering zou hebben voorgestaan dan de pragmatistische filosoof, gegeven zijn andere geschriften.


Hoewel de weddenschap problematisch lijkt, gezien een mens niet noodzakelijk kan geloven in een bovennatuurlijke entiteit, wanneer hem daarvoor het gepaste psychologische kader ontbreekt, kunnen zowel Pascal als James deze opwerping makkelijk refuteren: de weddenschap is er immers niet om dergelijke mensen te overtuigen11. Beiden werpen hartstochten op als oplossing. Pascal bemerkt dat mensen voor wie het onmogelijk is te geloven, moeten beseffen dat hun hartstochten een rationele keuze in de weg staan. Volgens hem zullen godsbewijzen dan ook geen baat hebben op dergelijke personen: zij dienen het leven te leiden alsof zij geloven, waarna zij uiteindelijk tot inkeer zullen komen.12 William James's argumentatie is sterk vergelijkbaar: hij meent evenzeer dat onze niet-intellectuele aard onze overtuigingen beinvloedt; in tegenstelling tot Pascal, echter, bij wie het argument als extreem overtuigend op zichzelf wordt gezien, en het falen ervan als een probleem met de hartstochten, ziet James deze hartstochten net als de basis waarop de weddenschap inwerkt. “Pascals argument, instead of being powerless, then seems a regular clincher, and is the last stroke needed to make our faith in masses and holy water complete.”13


We kunnen dit verschil in interpretatie van het argument begrijpen binnen de context van de respectievelijke tijdsgeest van beide filosofen: de intellectuele aanvaardbaarheid van religieus geloof was begin twintigste eeuw reeds getaand vergeleken met de Renaissance. James' interpretatie van de weddenschap is dan ook minder ambitieus. Pascal verwacht dat elke rationele lezer zijn leven zal veranderen in de hoop dat hierdoor geloof zal worden verkregen, terwijl James beargumenteert dat het een beslissende stap is voor twijfelende mensen – bijna een excuus, waardoor een rationeel mens het noodzakelijke houvast krijgt om toch geloof in het bestaan van een onbewezen godheid te kunnen rechtvaardigen.












William James' waarheidstheorie


In de vorige sectie behandelden we een argument dat stelt dat we moeten geloven in God. Dit betekent echter niet dat het waar is dat God bestaat. Hoewel Blaise Pascal dit uiteraard wel geloofde, was dat niet het resultaat van zijn weddenschapsargument. William James' pragmatisme zal dit alles veranderen, door zijn visie op waarheid: “'The true', to put it very briefly, is only the expedient in the way of our thinking, just as 'the right' is only the expedient in the way of our behaving.”14 Waarheid is voor James wat voor ons praktisch de beste gevolgen oplevert, maar consistentie met vorige waarheden en nieuwe feiten blijft van het grootste belang.15 Hij gaat in tegen een rationalistische waarheidsconceptie, die volgens hem steeds triviaal blijkt te zijn.16 Door waarheid op deze manier te definiëren, komt hij uiteindelijk tot een consensustheorie van waarheid1718.


Het gebruik van een dergelijke waarheidsopvatting heeft grote gevolgen. Het wordt mogelijk om overtuigingen als waar te beschouwen op basis van de voordelen dat het hebben van de betreffende overtuiging te bieden heeft. Wanneer we dit toepassen op Pascals weddenschap, verandert de oorspronkelijke conclusie “je moet in God geloven” naar “het is waar dat God bestaat”. Een overtuiging moet voor James niet noodzakelijk afgeleid zijn van feiten, maar moet wel met deze feiten “akkoord gaan”. Hiervoor is het volgens hem vaak reeds voldoende wanneer er geen contradictie ontstaat met andere opvattingen.19 We moeten echter opmerken dat, hoewel James een zekere overtuigende kracht erkent in Pascals weddenschap, dit geen argument is waarop hij zelf steunt. Hij baseert zich op een eenvoudiger gedachte: volgens hem leidt een geloof in God tot nuttige gevolgen in ons leven, en gezien we hypotheses waaruit nuttige gevolgen volgen niet zomaar mogen verwerpen, moeten we geloven in God, en is de God-hypothese waar.20 21


Deze samenvatting van James' argument geeft echter een misleidende voorstelling van zaken. We moeten volgens hem immers pas dit argument aanvaarden als de keuze zich voor ons stelt22. Wanneer dat niet het geval is – stel dat we alle aanlegging to religieus geloof ontbreken –, is het volstrekt acceptabel om atheïstisch te zijn. “Pragmatism has to postpone dogmatic answer, for we do not yet know certainly which type of religion is going to work best in the long run.” James onderscheidt atheïsme, een monistische vorm van religie en een pluralistische vorm, die bij respectievelijke karakters passen.23 24

De grootste controverse omtrent deze vorm van argumentatie is vermoedelijk het feit dat James concludeert dat “God bestaat” waar is. Dit lijkt echter slechts een probleem vanwege James' verwarrende terminologie: zijn onderverdeling in “waarheid” en “absolute waarheid” komt ongeveer overeen met Dewey's onderverdeling in “geldigheid” en “waarheid”.25 In Dewey's termen betekent dit dat we volgens James niet weten of “God bestaat” waar is, maar wel dat dit een geldige overtuiging is. Deze redenering lijkt intuïtief veel minder problematisch.


Dergelijke prudentiële argumentatie kunnen we echter niet gebruiken voor elke probleemstelling. James expliciteert de voorwaarden nadrukkelijk26: volgens hem moet een keuze dan de volgende eigenschappen bezitten:

  1. Ze is intellectueel onbeslisbaar. Beide opties doen voldoende recht aan de feiten, en blijven consistent met andere overtuigingen.

  2. Ze is gedwongen. We kunnen de keuze niet ontwijken; zelfs een sceptische positie innemen komt reeds neer op een keuze.27

  3. levend. Een levende keuze doet ons kiezen tussen twee overtuigingen die voor ons levend zijn – met andere woorden, overtuigingen die door degene die de keuze maakt worden beschouwd als een echte mogelijkheid.28

  4. gewichtig. De keuze heeft een grote impact op ons leven, en kan later moeilijk worden omgekeerd.

Onder deze voorwaarden, en in gedachten houdende dat James iets heel anders bedoelt met waarheid dan de conventionele betekenis van het woord, bezitten zijn argumenten enige kracht.


Utilitarisme


Sinds de negentiende eeuw werd het utilitarisme reeds op meerdere wijzen geëxpliciteerd; er bestaat onenigheid over enorm veel aspecten van deze visie. Utilitaristen hebben echter steeds een aantal overtuigingen gemeen: de basisprincipes van de theorie, meer bepaald het consequentialisme en welvaart als maatstaf voor de moraliteit van handelingen. Anders gesteld, we moeten een handeling uitvoeren, wanneer deze handeling tot het meeste geluk leidt. Hierin bemerken we een analogie met het karakter van prudentiële oordelen. Het concept dat schuilgaat achter dergelijke oordelen is immers dat we een oordeel moeten aannemen, wanneer dit oordeel tot de beste praktische gevolgen leidt. Beide vormen van argumentatie zijn pragmatisch; we kunnen ons de vraag stellen of ze elk instantiaties zijn van een algemener principe, dan wel of een van de twee het andere omvat. Ondanks het feit dat utilitarisme expliciet spreekt over “geluk” of “welzijn”, terwijl dit niet expliciet werd vermeld voor prudentiële oordelen, lijkt het er toch sterk op dat deze laatste een utilitaristisch wereldbeeld vooronderstellen. De keuze voor de beste praktische consequenties werd immers bij zowel Pascal als James ingevuld als “de beste bestaanskwaliteit”29. Daarenboven is het aannemen van een overtuiging, niets anders dan een daad (hoewel niet noodzakelijk een actief gewilde daad.) We kunnen dus tentatief stellen dat prudentiële oordelen steeds gestoeld zijn op utilitaristische principes.


Besluit


In ons onderzoek van drie gerenommeerde prudentiële argumenten, ontdekten we problemen, misverstanden en successen. De hevige kritiek die wordt geuit op Pascals weddenschap, valt niet toe te passen op prudentiële argumenten in het algemeen. Integendeel: het prudentiële aspect van het argument lijkt erg overtuigend. Slechts wanneer we het argument interpreteren als wijzende richting het bestaan van God, of wanneer we rekening houden met de wiskundige goochelarij30, dan wel de mogelijkheid van andere goden of een limiet aan geluk, valt het argument in duigen. Wanneer we de kritiek specifiek aan dit argument weglaten, en veralgemenen naar alle prudentiële argumenten, bekomen we volgende stellingen:


  1. Prudentiële argumenten kunnen geloof in een concept verantwoorden, maar leren ons niets over het objectieve bestaan van dat object.

Zoals reeds vermeld, beargumenteerde Pascal tegen de idee dat we op basis van zijn weddenschap zomaar tot geloof zullen komen. In het geval van een ander argument, is er geen reden waarom we ook plots deze overtuiging volledig zouden aanvaarden:


2. Prudentiële argumenten kunnen slechts die mensen overtuigen, die reeds in zekere mate geneigd zijn de betreffende overtuiging aan te nemen.


William James bood ons reeds argumentatie over de gevallen waarin we prudentiële argumentatie mogen inroepen. De vraag is echter of al zijn vereisten vereist zijn om deze vorm van redeneren toe te laten. Zowel “intellectuele onbeslisbaarheid”, “gedwongenheid” en “gewichtigheid” lijken irrelevant, wanneer we praktische consequenties beschouwen als maatstaf – zoals gebeurt in het geval van prudentiële argumenten, en pragmatisme in het algemeen. Waarom vermeldt James dan deze drie voorwaarden? Hoewel we ze zouden kunnen afdoen als een anomalie, een restant van respect voor “De Waarheid” dat James nog zou hebben gehad, lijkt dit niet erg waarschijnlijk. Een alternatieve interpretatie zou kunnen bestaan in het interpreteren van deze voorwaarden als secundair, als indirecte vuistregels over wanneer dergelijke argumenten gewoonlijk mogelijk zijn. Beschouwd op deze manier mag James er dan nog steeds overdreven achting voor hebben gehad, maar vormen ze geen contradictie met zijn eigen visie. Zo kunnen we stellen dat we zelden geneigd zijn om niet-verplichte of triviale keuzes sterk te bediscussiëren, en dat intellectuele beslisbaarheid mee bepaalt welke opties we als ernstige mogelijkheden opvatten. Aldus:


3. Keuzes tussen opties waartoe mensen reeds neigen heten “levende” keuzes. Of een optie al dan niet levend is, wordt mede bepaald door het feit of ze intellectueel beslisbaar (of beslist), gewichtig of verplicht is.

.

De stellingen die we tot nu toe hebben bekomen leggen beperkingen op aan wat prudentiële opvattingen kunnen bewijzen, en in welke gevallen ze toepasbaar zijn. Ze zijn echter niet fundamenteel. Wanneer we het diepste patroon van prudentiële oordelen beschouwen, ontdekken we steeds hetzelfde principe:


4. Prudentiële argumenten veronderstellen de waarheid van het utilitarisme.


Steeds wanneer we een beroep doen op prudentiële argumentatie, refereren we naar de goede praktische gevolgen die het geloof erin ons bezorgt. Dergelijke argumentatie is dus pas overtuigend wanneer we goede praktische gevolgen als doorslaggevend achten, en deze stelling vormt de centrale stelling van het utilitarisme. Alle kritiek op het principe van prudentiële argumentatie (en niet slechts op een foutieve toepassing van dat principe), zal dus deze utilitaristische grondslag moeten betwisten. Enige andere vorm van kritiek bekritiseert steeds een randprobleem. Zo kunnen we bijvoorbeeld de notie aanvallen dat prudentiële argumentatie een overtuiging waar kan maken, maar dit is slechts een gevolg van William James' waarheidstheorie, en vormt dus geen probleem voor prudentiële argumentatie als zodanig.



Bibliografie


  • Hájek, Alan. Pascal's Wager. Stanford Encyclopedia of Philosophy (2004). Website raadgepleegd op 2/4/2008.

  • James, William. Pragmatism and Other Writings. New York (Penguin Books: 2000).31

    • Pragmatism

    • The Will to Believe

    • The Moral Philosopher and the Moral Life

  • Pascal, Blaise. Gedachten. Amsterdam (Boom: 2004).32

  • Russel, Goodman. William James. Stanford Encyclopedia of Philosophy (2006). Website raadgepleegd op 3/4/2008.

  • Weber, Eric. Kennis ontrafeld. Vijftien hedendaagse filosofen over wetenschap, ethiek en metafysica. Antwerpen (Garant: 2005).



1Pascal (2004), 418

2“Ik verzeker u dat u er in dit leven van zult profiteren en (...) dat u ten slotte zult beseffen dat u gewed hebt op iets zekers en oneindigs waarvoor u niets hebt ingeleverd.” Pascal (2004), p. 178

3“De andere godsdiensten berusten niet op waarheid. Zij hebben geen getuigen. Deze wel.” Pascal (2004), 204

4Het betreft hier uiteraard Boeddha als godheid, zoals deze voorkomt vanaf het mahayana-boeddhisme.

5Dit blijft uiteraard slechts een hypothetisch voorbeeld. Zo veronderstelt het een bepaalde conceptie van een hiernamaals die bij de oude Grieken afwezig was.

6De mogelijkheden van goden die door de mens niet zijn ontdekt dienen immers ook opgenomen te worden.

7“Or perhaps the notion of infinite utility makes sense, but an infinite reward could only be finitely appreciated by a human being.” Hájek (2004)

8 “'God bestaat of hij bestaat niet'. Voor welk standpunt zullen we kiezen? Het verstand kan hier op geen enkele manier uitsluitsel geven.” Pascal (2004), p. 175

9“Ja, maar je móet wedden. Daarin ben je niet vrij.” Pascal (2004), p. 175

10“Ik verzeker u dat u er in dit leven van zult profiteren en dat u bij iedere stap die u op deze weg doet zult zien dat uw winst zo zeker is, en wat u riskeert zo nietsbetekenend, dat u ten slotte zult beseffen dat u gewed hebt op iets zekers en oneindigs waarvoor u niets hebt ingeleverd.” Pascal (2004), p. 178

11William James zou kunnen stellen dat voor dergelijke mensen deze keuze niet “levend” is (cfr. infra).

12“Maar leer tenslotte inzien dat uw onmacht om te geloven veroorzaakt wordt door uw hartstochten, want uw verstand dwingt u er toe, maar u bent er toch niet toe in staat. (...) ... dat ze in alles handelden alsof zij geloofden (...) Zulke dingen zelfs zullen u doen geloven (...)” Pascal (2004), p.177

13James (2000), p. 204 (The Will to Believe)

14James (2000), p. 98 (Pragmatism – Pragmatism's Conception of Truth)

15James (2000), p. 95 (Pragmatism – Pragmatism's Conception of Truth)

16James (2000), p. 100 (Pragmatism – Pragmatism's Conception of Truth)

17“The 'absolutely ' true, meaning what no further experience will ever alter, is that ideal vanishing-point towards which we imagine that all our temporary truths will some day converge.” James (2000), p. 98 (Pragmatism – Pragmatism's Conception of Truth)

18Weber (2005), p. 41

19James (2000), p. 93 (Pragmatism – Pragmatism's Conception of Truth)

20“On pragmatic principles we can not reject any hypothesis if consequences useful to life flow from it. (...) the use of the Absolute is proved by the whole course of men's religious history.” James (2000), p. 119 (Pragmatism – Pragmatism and Religion)

21“On pragmatic principles, if the hypothesis of God works satisfactorily in the widest sense of the word, it is true.” James (2000), p. 131 (Pragmatism – Pragmatism and Religion)

22Met name, als de keuze een “levende” keuze is. Cfr. infra.

23Respectievelijk een cynisch temperament, een welwillend en een dat zich tussen de twee bevindt.

24James (2000), pp. 131-132 (Pragmatism – Pragmatism and Religion)

25Weber (2004), p. 41

26James (2000), pp. 215-217 (The Will to Believe)

27“Scepticism, then, is not avoidance of option; it is option of a certain particular kind of risk.” James (2000), pp. 215 (The Will to Believe)

28“If I say to you “Be a theosophist or be a Mohammedan,” it is probably a dead option, because for you neither hypothesis is likely to be alive. But if I say: “Be an agnostic or be a Christian,” it is otherwise: trained as you are, each hypothesis makes some appeal, however small, to your belief.” James (2000), p. 199 (The Will to Believe)

29William James's ethiek was dan ook radicaal utilitaristisch, al verwierp hij het hedonisme van de vroege utilitaristen: “But in order not to break down fatally, this test must be taken to cover innumerable acts and impulses that never aim at happiness; so that, after all, in seeking for a universal principle we inevitably are carried onward to the most universal principle,– that the essence of good is simply to satisfy demand.” James (2000), p. 253 (The Moral Philosopher and the Moral Life)

30Filosofen als Duff en Hájek hebben bijvoorbeeld reeds opgemerkt dat gemengde keuzen, afhankelijk van bijvoorbeeld een kansspel, ook een oneindige winst opleveren. Hájek (2004)

31Gezien dit een verzameling is van meerdere werken van James, wordt na het paginanummer voor deze referenties steeds het individuele werk vermeld.

32In dit essay wordt op twee wijzen gerefereerd naar dit werk: in het geval van verwijzing naar een korte passage, met een paginavermelding; in het geval van verwijzing naar een hele paragraaf, met de vermelding van het nummer van die paragraaf.

zaterdag, december 23, 2006

Why Should I Be Moral?

“Why should I be moral?” is een vraag die sinds het ontstaan van de mensheid op de lippen van menig filosoof lag. Maar – misschien wordt de vraag reeds eeuwen verkeerd geformuleerd. Men vraagt zich immers ook niet af “waarom zou een gezond mens moeten ademen?” - deze manier van vraagstelling impliceert immers een praktische mogelijkheid van het tegendeel. Wat, echter, indien het tegendeel (hoewel misschien in theorie mogelijk) het geval is, dankzij mechanismen die eeuwen op de organismen hebben ingewerkt? Met andere woorden, wat als een gezond mens niet anders kan dan moreel zijn1; dat dit een onbewust proces is, net zoals ademen? Naar mijn mening is dit wel degelijk het geval; alsook is het mogelijk om een gedeeltelijke wetenschappelijke verklaring te geven.

Het is erg waarschijnlijk dat, net zoals allerlei andere eigenschappen van de mens, het morele gevoel is geëvolueerd. Hoewel het mogelijk is dat een eigenschap zich ontwikkelt, volledig onafhankelijk van adaptief nut, lijkt dat erg onwaarschijnlijk voor een drastische eigenschap als moraliteit, die men mogelijk kan beschouwen als een zwakte, niet noodzakelijk als een sterk punt. Het adaptieve nut van het morele gevoel aantonen zou ons dus in ieder geval de mogelijkheid laten om ditzelfde gevoel toe te schrijven als een gevolg van evolutie, aldus noodzakelijk aanwezig bij allen die er het genotype voor bezitten (de overgrote meerderheid van de mensheid).

Er zijn een aantal argumenten die pleiten voor het adaptieve nut van moraliteit. In de evolutionaire psychologie kunnen we een drietal argumenten terugvinden voor het ontstaan van het morele gevoel2, hoewel het waarschijnlijk is dat vele filosofen terughoudend zijn dit gevoel gelijk te stellen aan moraliteit, vanwege de oorsprong. Allereerst is het zo dat, aangezien natuurlijke selectie inwerkt op het gen, genen die ertoe leiden dat organismen hun familieleden beschermen en steunen, zich automatisch zullen vermenigvuldigen. De kans is immers groot dat ze ook in deze familieleden aanwezig zijn, waardoor ze zich sterker kunnen verspreiden. De eigenschap “morele gevoelens vertonen in verband met familieleden” is dus adaptief.

Een tweede reden die men kan aanbrengen om het morele gevoel evolutionair te verantwoorden, ligt niet alleen in het gen, maar ook in het individu. Indien je de ander steunt en vertrouwt, is het waarschijnlijk dat de ander jou vertrouwt, en dat je op hem kunt steunen. Een wederzijdse ondersteuning is positief voor beide betrokkenen; het is ook erg waarschijnlijk, aangezien men in de tijden waarin dit gevoel vermoedelijk is geëvolueerd in stamverband samenleefde, en het dus erg waarschijnlijk was dat men continu samenleefde met dezelfde personen. Tot slot kan men ook aanduiden dat de reputatie als altruïstisch persoon een mens allerlei voordelen kan bieden.

Men heeft aldus een drietal redenen om aan te nemen dat het morele gevoel wel degelijk een evolutionaire oorsprong heeft. Het is echter twijfelachtig om te stellen dat de voordelen van een goede reputatie, het geven om familieleden, en het steunen uit eigenbelang, waarlijk moraliteit kunnen worden genoemd.

Hoewel het zeer moeilijk is om het initiële morele gevoel af te wimpelen als een evolutionair toeval – wat ook niet nodig was, gegeven bovenstaande argumenten –, is dat makkelijker te stellen voor een uitbreiding van dat gevoel toe naar alle anderen. Het is, met andere woorden, mogelijk dat altruïsme toevallig evolueerde uit de genetisch adaptieve notie van een moreel gevoel in bepaalde situaties, die de genen bevoordelen. Hoewel men “toeval” vaak als negatief ervaart, is dat geen reden om het prachtige resultaat dat eruit voortvloeide negatief te beoordelen. Een mens is, vanwege zijn evolutionaire geschiedenis, noodzakelijk moreel – wat niet wil zeggen dat elke mens zich eumoreel gedraagt. Het betekent eerder dat dat moreel gevoel aanwezig is, wat tot verscheidene zaken kan leiden. Allereerst is het mogelijk dat de persoon zich doodgewoon gedraagt overeenkomstig dat gevoel. Een andere mogelijkheid is dat de persoon een schuldgevoel ontwikkelt, omdat hij beseft dat zijn daden indruisen tegen hetgene dat hijzelf als eumoreel zou bestempelen. Het is slechts bij enkelingen, dat het moreel gevoel ontbreekt – de enkelingen die we vaak beschouwen als mentaal gehandicapt; mensen bij wie elke empathie ontbreekt, worden over het algemeen niet getolereerd in de samenleving.

Uit deze bedenkingen kunnen we afleiden dat de gewone mens een soort universe moraliteit bezit – “instincten” beschrijven de term misschien niet volledig, maar het kan wel dienen als benaderende term. Deze morele instincten zijn eigen aan de mens, evenzeer als de instincten om adem te halen, of zich voort te planten. Aldus wordt de vraag “Why Should I Be Moral?” overbodig – een even betekenisloze vraag als “waarom zou de mens een lever moeten bezitten?”. De vraag “waarom bezit de mens een lever?” kan een goede vraag zijn – alsook de vraag “waarom ben ik moreel?” - maar de originele vraag is dat niet. De vraag is in feite niet relevant; ze is gestoeld op een volstrekt hypothetische mogelijkheid dat de keuze voor het tegendeel mogelijk is. Een mens kan echter niet kiezen voor dat tegendeel – hij kan niet kiezen amoreel te zijn; een mens die geboren werd met een mentale afwijking, die volstrekt amoreel is, kan niet kiezen moreel te zijn. Een vraag die een keuze impliceert wordt met andere woorden volstrekt onmogelijk.

Deze keuze bestaat echter wél indien men de vraag lichtjes aanpast, namelijk naar de meer conventionele vraag “waarom zou ik me eumoreel moeten gedragen?”. Deze vraag brengt veel sterkere problemen met zich mee – getuige de geschriften met betrekking ertoe die filosofen reeds millennia achterlaten. Men refereert vaak naar universele wetten, die ons verplichten ons te gedragen op een bepaalde manier – hoewel, ter verdediging, de meeste voorstanders hiervan een contextuele benadering voorstellen. De vraag is echter, waar deze universele wetten vandaan komen – is het wel zo dat deze wetten bestaan buiten de mensheid? Naar mijn mening niet: de enige manier waarop ze kunnen gelden is intern aan de mens, een mengeling van culturele factoren en genetische factoren. Het is om deze redenen dat we ook volledig relativistische gedachtengoeden kunnen verwerpen: evolutie heeft er immers voor gezorgd dat we allen een grotendeels gelijkaardige groep morele instincten bezitten. Hoewel we nu mogelijk kunnen besluiten dat deze wetten universeel zijn voor de mens, is dat niet voldoende om hen te zien als onbetwijfelbaar3 – de mens is immers allesbehalve perfect; evolutie brengt immers slechts adaptatie met zich mee, niet volmaaktheid.

Deze morele intuïties die de mens heeft aangeworven over de loop van honderden duizenden jaren kunnen dus wel een basis vormen voor het eumorele gedrag, maar kunnen op zich niet volstaan als maatstaf. Naar mijn mening heeft de mensheid deze initiële, universele instincten echter gebruikt als fundamenten voor een ethiek, die verder wordt bepaald door culturele maatstaven.4 De originele instincten zorgen voor een altruïstisch concept, wat dan met behulp van de rede wordt uitgewerkt door de maatschappij waarin men leeft. De maatschappij zal moreel gedrag dan waarderen, wat leidt tot een betere reputatie, iets waar velen zich toe aangetrokken voelen. Er zijn dus een aantal antwoorden mogelijk op de vraag “waarom zou ik eumoreel moeten zijn?” - te meer omdat een aantal van de initiële argumenten nog steeds toepasselijk zijn:

Indien ik me eumoreel gedraag, stijgt mijn reputatie – in vroeger tijden was dat een goede manier om zich voort te planten, en dus zijn genen door te geven. Ook nu is dat aspect van toepassing, met enkele andere, extra voordelen, zoals een hogere kans op materiële welvaart. Het verschil is dezer dagen, dat deze reputatie ook kan stijgen door het steunen van mensen of doelen waar we geen rechtstreeks contact mee hebben. Het steunen van tsunami-slachtoffers mag ons dan misschien weinig rechtstreekse materiële welvaart in ruil opleveren, maar via een stijging van de reputatie kan dat indirect wel. Ook het reciproce effect blijft: wanneer ik anderen steun, zal de kans dat anderen mij zullen steunen stijgen. Dit zijn enkele van de rationele redenen waarom ik moreel zou moeten zijn.

De irrationele kan men onderverdelen in het algemene altruïsme dat als bij-effect werd gegenereerd door de evolutie. Een mens leeft niet graag met een schuldgevoel – dit creëert psychische onrust. Als ik mezelf schuldig voel voor iets, zal ik dat proberen weg te werken. Ik zal ook actief proberen deze emotie uit de weg te gaan. Aangezien dit gevoel wordt veroorzaakt door het (mentale of materiele) schade veroorzaken aan anderen, zal ik dit proberen compenseren of vermijden door het mentaal of materieel steunen van deze anderen. Uiteindelijk kan men ook een jammerlijk gevoel opmerken: mensen hebben een sterke wens tot superioriteit. Door het materieel steunen van anderen, tonen zij hun dominantie, en aldus hun superioriteit aan. Dit is een gevoel dat men vaak opmerkt – erg onderdanige bedelaars, zielepoten, zullen over het algemeen meer succes hebben dan de assertieve, waarvan men meestal denkt dat ze slechts lui zijn.

Het is dus niet moeilijk om te besluiten dat het evolutionair verklaren van moraliteit in het algemeen, en eumoraliteit in het bijzonder, geen onmogelijkheid is. De fundamentele eigenschappen van de mens zijn alle geëvolueerd – waarom zou moraliteit een uitzondering zijn? Net als voor andere eigenschappen, is er uiteraard sprake van culturele aspecten, die nuances en regionale verschillen aanbrengen binnen de menselijke moraliteit.

1Hiermee bedoel ik niet dat gezond automatisch gelijkstaat aan goed, op alle vlakken. In het geval van moraliteit onderschrijf ik deze stelling echter wel. De term houdt niet noodzakelijk een pejoratief karakter in: hij duidt in het algemeen slechts op afwijkingen van de meerderheid der mensen. Ook al stel ik dat de eigenschap amoraliteit een slechte eigenschap zou zijn, is dit niet zo omdat hij afwijkt.

2Nadat ik de eerste (korte) versie van deze verhandeling schreef, kreeg ik The God Delusion van Richard Dawkins in handen. Aangezien ik ondervond dat de essentie van zijn redenering overeenkwam met wat ik had neergeschreven, en zijn argumenten mijn stelling onderschreven, heb ik enkele van zijn argumenten overgenomen.


3Indien men vanuit het natuurlijke gelijk zou stellen aan het goede, zou men zich vergrijpen aan de naturalistic fallacy (in de betekenis van een appeal to nature)

4Dit kan men vergelijken met hoe men de onmiddelijke “intuïties” in verband met de waarneming heeft uitgewerkt om een meer verantwoord wereldbeeld tot stand te brengen. Dankzij enkele basis-intuïties komt men, dankzij rationeel redeneren, tot een meer gejustifieerd beeld over de wereld. Op dergelijke manier is hetzelfde theoretisch mogelijk voor moraliteit.

woensdag, september 13, 2006

Déjà-vu

Af en toe heeft een mens eens een déjà-vu. Over het algemeen gebeurt dat wanneer men een nieuwe een situatie, persoon of locatie ontmoet, men zich vaag een vergelijkbare herinnert uit het verleden, mogelijkerwijze uit een droom. De details van dit origineel zijn amper bestaande, wat veel ruimte laat voor het gevoelen van herkenning dat we uiteindelijk krijgen.

Daar wens ik het in dit artikel niet over te hebben.

In de jaren dertig van de vorige eeuw faalde een klein groepje extremisten in het succesvol uitvoeren van een putsch. Ondanks eigen geschriften waarin al hun plannen werden uitgelegd, slaagde deze partij erin aan de macht te komen. Men declameerde over de grootheid van de eigen staat, men designeerde ongenuanceerd enkele bevolkingsgroepen als de redenen voor de staatsproblemen. Men verbrandde boeken van de weinigen die niet akkoord gingen. Haat werd openlijk gepredikt.

In 2006 kunnen we vaststellen dat er een extreem-rechtse putsch werd voorkomen, haat opnieuw openlijk wordt gepredikt, niemand het feitelijke programma van het Vlaams Belang kent, de vreemdelingen en Walen nog steeds alle blaam toegeschoven krijgen, en cd's van verdraagzaamheid prekende artiesten worden verbrand.

Leren uit de geschiedenis. Was het maar mogelijk.

Misleiding en Piraterij

Er lijkt een ware kruistocht aan de gang te zijn; bij de autoriteiten heerst er een enorme afkeer voor het kopiëren van boeken, films en vooral muziek. De laatste jaren is de bestrijding des te opmerkelijker geworden – belastingen op beschrijfbare cd's, huiszoekingen op LAN-parties, en zelfs het illegaal binnenvallen bij organisaties als Pirate Bay.
Men begint ons meer en meer in te prenten dat het kopiëren van deze materialen diefstal is – maar is dat wel zo? Kunnen we piraterij (op zich al een pejoratief woord, maar laat ik het gebruiken: nieuwe begrippen leiden gewoonlijk tot meer verwarring) gelijkstellen met diefstal? Van Dale definieert stelen als (iets) heimelijk wegnemen om zich wederrechtelijk toe te eigenen. Aangezien dit een vrij algemeen aanvaarde definitie is, kunnen we ze met gemak gebruiken om piraterij te analyseren. Er bestaat uiteraard geen twijfel dat de persoon die illegaal kopieert zich iets toe eigent. De vraag, echter, is of er wel degelijk iets wordt weggenomen.
Wat verliest het “slachtoffer” van piraterij dan wel? De mogelijke gevolgen kunnen, net als de meeste commerciële processen, een aantal mogelijkheden inhouden. Eenvoudigweg, piraterij kan leiden tot winst, verlies, of geen van beide.
Laten we beginnen met de eenvoudigste van deze opties: winst. Dit geval zou inhouden dat de persoon in kwestie een illegaal bestand heeft gedownload of gekopieerd, en hierdoor een artiest leerde appreciëren, tot op het punt waar hij besloot deze te steunen door diens werk te kopen.
Een tweede mogelijkheid vindt men wanneer piraterij noch verlies, noch winst veroorzaakt. Deze situatie wordt veroorzaakt door personen die geen interesse betonen voor een artiest, en er absoluut geen werk van zouden kopen, maar een enkel illegaal nummer wel eens willen beluisteren.
Tot slot kunnen we het geval van verlies onderzoeken. Op wat voor wijze zou een artiest verlies lijden door het illegaal downloaden? Mijns inziens neemt men niets rechtstreeks weg van het “slachtoffer”. Er wordt slechts toegevoegd. Het enige excuus dat men dus kan inbrengen is dat bezitters van de illegale versie minder geneigd zullen zijn de legale te kopen, waardoor de artiest potentiële winst verliest. De artiest verliest dus slechts potentiële winst. Een pijnlijk verschil. Het woord “potentieel” rekent op een heleboel veronderstellingen – ik wil ook vermelden dat zelfs wettelijke concurrentie ertoe leidt dat men potentiële winst verliest. Het is dus erg dubieus om te steunen op een verlies van potentiële winst om piraterij gelijk te stellen aan diefstal, zoals zo vaak wordt gedaan in de media. Om een enkel voorbeeld te geven: een filmpje dat men vaak aantreft op dvd's, dat verplicht moet worden bekeken vooraleer men de eigenlijke dvd bekijkt, gaat ongeveer als volgt:
Je steelt geen auto's.
Je steelt geen tasjes.
Je steelt geen mobieltjes.
Je steelt geen films.
Illegale dvd's kopen is ook stelen.
Piraterij is een misdrijf.


Deze immer herhalende slogans zijn niet alleen misleidend, ze kunnen zelfs indoctrinerend genoemd worden, voornamelijk vanwege het absolute ontbreken van enig nadenken over waarom piraterij al dan niet diefstal zou zijn. Men lijkt van plan een kunstmatig besef van dit “overduidelijk feit” te implanteren in de maatschappij. Men tracht het denken uit te schakelen – wat steeds tot gevaarlijke situaties leidt.
Echter, om even te nuanceren, stel ik ook dat piraterij op zich nooit de feitelijke artiesten kan vervangen – indien piraterij te ver gaat, stort een groot deel van de hele productie-industrie in, wat leidt tot een massa problemen. Het is dus aan de individuele gebruiker om verantwoord om te gaan met piraterij, om artiesten die hij werkelijk apprecieert wel degelijk te steunen. Piraterij is echter een goed alternatief om artiesten te leren kennen, of om bijvoorbeeld enkele singles te beluisteren van een groep, waarvan de hele cd de gebruiker niet interessant lijkt.
Het valt niet te ontkennen dat de muziekindustrie een grote rol heeft gespeeld in de opgang van piraterij. Het stijgen van prijzen, en zelfs de belasting op beschrijfbare cd's, heeft ertoe geleid dat velen piraterij als een recht beschouwen: prijzen zijn te hoog om automatisch elke cd met slechts een minimum aan interessante nummers te kopen, en een algemene belasting op een zogenaamd illegale activiteit, leidt alleen maar tot de idee dat deze activiteit wordt getolereerd.
De muziekindustrie tracht de problemen veroorzaakt door piraterij te verminderen door hogere prijzen op te leggen – een compleet verkeerde reactie. Het omgekeerde zou vermoedelijk beter werken.
Het zal uit deze korte opsomming vermoedelijk blijken dat ik een voorstander ben van piraterij, zolang deze beperkt blijft. Het biedt een mogelijkheid om de productie-industrieën in toom te houden, zolang men niet overdrijft. Het steunen van geappreciëerde artiesten mag niet worden vergeten, maar: piraterij gelijkstellen aan diefstal gaat te ver.

dinsdag, mei 02, 2006

Dostojevski & De Ander

Ook in de literatuur vindt men verwijzingen naar hoe men de ander moet behandelen. Meer bepaald in de Gebroeders Karamazov van Fjodor Michajlovitsj Dostojevski wordt de problematiek meermaals ter sprake gebracht. Zo beschouwt de grootinquisiteur uit Ivan's verhaal de ander als een minderwaardig wezen, dat de vrijheid niet aankan. Hij legt de vrijheid in de handen van een kleine minderheid, zodat het "gepeupel" in blissful ignorance kan leven en sterven. Het verhaal is sterk dubieus, net zoals zo vele passages uit het boek. Welke kant moet men kiezen? Vanuit welk opzicht bekijkt men het verhaal?
De ene zijde, voorgesteld door Aljosja, roept woedend uit Doodgewone machtswellust, hang naar de vuile aardse zegeningen, naar slavernij, als een soort toekomstige lijfeigenschap waarbij zij de landheren zijn, meer is het bij hen niet. Maar ook de andere kant is niet volstrekt onredelijk. Een verscheurende keuze tussen geluk en zondeloosheid langs de ene zijde, en vrijheid langs de andere, dringt zich op. Want immers: (…) dan zal ik opstaan en je wijzen op de duizenden miljoenen gelukkige baby’s die de zonde niet kennen. Wij, die omwille van hun geluk de zonde op ons hebben genomen, wij staan voor je en zeggen: "Oordeel over ons, als je kunt en durft." Moet men de ander als gelijke beschouwen - moet men hem vrij laten, ook wanneer hij zovele keren blijk geeft van immoraliteit? Wanneer hij zovele keren schade berokkent aan anderen? Rechtvaardigt orde slavernij, in de vorm die men gerust mag gelijkstellen met een middeleeuwse Brave New World? Kiezen wij voor de Hobbesiaanse wereldopvatting, de wereld als een strijd die moet getemd worden, de hogere macht die allen in zijn greep houdt "voor hun eigen goed", voor het vreselijkste van de tweede ethische cultuur? Of kiezen wij voor de cultuur van beklede vrijheid en menselijke waardigheid, van de dialoog, van betrokkenheid op de ander, zoals de nobele Aljosja - en de Christus uit Ivan's anekdote? Is de ander werkelijk een "minderwaardig wezen"? Zou Levinas hem niet slechts bestempelen als radicaal anders?
We kunnen deze problematiek ook bekijken vanuit het levensverhaal van starets Zósima. De broer van de starets - oorspronkelijk een atheïst - komt, wanneer hij dodelijk ziek in bed eindigt, tot het inzicht dat ieder van ons schuldig is voor ons allen, en hijzelf het meest van iedereen. Ook Zósima zelf raakt uiteindelijk overtuigd van deze mening. Het lijkt, op het eerste zicht, een extreem zware last, dat ieder mens de zonden van de hele mensheid met zich zou meedragen. Echter, uit deze schuld komt bij de zieke jongen blijdschap voort; blijdschap, en liefde voor de wereld. Uit zijn besef groeit het geloof in vergiffenis, toch zal alles me vergeven worden, dat is het paradijs. Terwijl de familie dit met medelijden aanzag, was de jongen door dit besef echter dolgelukkig geworden. Men kan zich de vraag stellen: wie was er de gek? Waren het zij die de ander mistrouwden, of was het de jongen, die in zijn liefde voor de ander de schuld voor al diens zonden op zich nam? Wanneer de starets, die jarenlang in zonde had geleefd, deze idee ook aanneemt, verandert zijn wereld helemaal. De liefde voor de wereld, en meer bijzonder, voor de andere, voor de mens in het algemeen, roept een immense vreugde in hem op. Zelfs de uitgestotenen had hij lief - de ander als iemand die niet dezelfde zeden deelt, de ander die niet tot “wij” behoort, zoals Buber het zou formuleren. Een zonde, zegt men ons, is het om voor hen tot God te bidden, de kerk verstoot hen uiterlijk, maar heimelijk denk ik in het diepst van mijn ziel dat we ook voor dezulken moeten bidden. (…) Mijn hele leven heb ik voor zulke mensen gebid, dat biecht ik nu op, vaders en leermeesters, en ook nu bid ik nog elke dag voor hen zal Zósima zeggen over de zelfmoordenaars, mensen wier moraal totaal wordt verworpen door het christelijk geloof. Ik ben, en ik heb lief; daar gaat het de starets om. Zelfs ’s maatschappij’s meest verworpenen zijn niet onwaardig van onze liefde, van ons medeleven. Indien de schurkachtigheid der mensen u met verontwaardiging vervult en het verdriet daarover zo onoverwinnelijk wordt dat ge zelfs de wens krijgt om op de schurken wraak te nemen, wees dan bevreesd voor deze gevoelens; ga ogenblikkelijk heen en zoek uw kwellingen, alsof ge zelf schuldig zijt aan alle schurkachtigheden der mensen. Aanvaard deze kwellingen en doorsta ze, en al uw hart zal vertroost worden, en ge zult begrijpen dat ge zelf schuldig zijt, want ge kon als enige zonder zonden de schurken het licht doen zien, en ge hebt dit verzuimd. Op deze manier zijn wij allen misschien wel verantwoordelijk, voor wat er in onze maatschappij misloopt. Een verwijzing naar de verantwoordelijkheidsethiek van Emmanuel Levinas is op zijn plaats - misschien is deze vorm veel radicaler, maar ook Levinas heeft het over het appel dat de anderen op ons doen, en de verantwoordelijkheid die wij hierdoor verkrijgen.
Er wordt de vraag gesteld waarom ik niet de dienaar van mijn dienaar kan zijn, zodanig dat hij het zelf ziet, en zonder enige hoogmoed van mijn kant, en zonder wantrouwen van de zijne. Waarom kan een individu zich niet op dergelijke wijze inzetten voor de ander? Waarom moet men steeds iets terug vragen? De moderne mens verwacht dankbaarheid, verwacht eerbetoon, verwacht blijkbaar een bekentenis, waarin wordt gesteld “U bent goed en rijk, ik ben slechts een arme, die weinig te betekenen heeft in deze wereld - als u er niet was geweest, was ik niemand, dank u!” De moderne mens eist niet alleen nederigheid in zijn bedelaars, hij eist zelfs vernedering. Maar, waarom kan men niet rederen als volgt? Jij hebt aanzien, jij bent rijk, jij bent knap en talentvol: goed, God zegene je. Ik acht jou, maar weet dat ook ik een mens ben. Doordat ik jou zonder afgunst acht, daardoor toon ik jou mijn menselijke waardigheid. Deze waardigheid, die in onze hedendaagse samenleving al gauw onterecht herleid wordt tot eigenliefde, narcisme en ijdelheid.

maandag, mei 01, 2006

Zin en Onzin van Natuurlijkheid

Men kan geen discussie over bio-ethiek, sexualiteit, en mogelijks zelfs ethiek opmerken, of het natuurlijkheidsargument wordt erin gebruikt. Het argument lijkt, in zijn eenvoud, op het eerste zicht erg sterk. Het wordt gebruikt zowel om niet gedeelde stellingen aan te vallen, als om eigen stellingen te onderbouwen.
De basis van het argument is hetvolgende: men vereenzelvigt het moreel wenselijke met de feitelijke toestand in de natuur, en frequent met de overlevingskans die daarmee gepaard gaat. In enkele analoge voorbeelden zal ik trachten aan te duiden waarom het moreel wenselijke niet samenvalt met de darwinistische visie, gericht op overleving. Allereerst moeten we hiervoor echter een definitie van natuur opstellen, volgens dewelke we kunnen werken. Men kan hiertoe twee richtingen inslaan – een overkoepelende visie, of een specifieke. De overkoepelende visie gaat ervan uit dat de mens een integraal deel is van de natuur, en heeft als algemene eigenschap dat alles wat mogelijk is volgens de natuurwetten – gekend of ongekend – als natuur wordt gedefinieerd. De specifieke visie maakt een onderscheid tussen de verrichtingen van de mens – de cultuur –, en zaken waar de mens weinig of geen invloed op uitoefent, zijnde de natuur. Aangezien men met deze eerste definitie slechts weinig kan beargumenteren, en deze visie ook niet wordt gedeeld door degenen die het natuurlijkheidsargument misbruiken, zal ik, telkens ik het woord “natuur” gebruik in deze tekst, het hebben over deze tweede definitie.
Een eerste instantie waar het argument vaak wordt gebruikt is in relatie tot sexualiteit, en in bijzondere mate in verband met homoseksualiteit. Een bepaalde vorm van seksualiteit wordt verworpen, omdat deze onnatuurlijk is. Deze argumenten zijn, indien men zich qua analogieën beperkt tot voorbeelden in dezelfde sector, slechts bruikbaar indien men ook voorbehoedsmiddelen en bijvoorbeeld orale seks verwerpt, aangezien beide onnatuurlijk zijn; in de natuur dient seks immers voor de voortplanting, en enkel voor de voortplanting. Dat neemt niet weg dat enkele dieren, voornamelijk primaten en de mens, doen aan seks voor het plezier. Deze dieren nemen echter het risico een zwangerschap te veroorzaken als bijverschijnsel van deze activiteit, waar de mens deze kan vermijden. Deze activeiten moet men echter classificeren onder cultuur, niet onder natuur. Tenzij ook deze activiteiten worden verworpen, kan men onnatuurlijkheid dus niet gebruiken als argument om homoseksualiteit te verbieden.
Een tweede instantie betreft voornamelijk nieuwe wetenschappelijke ontdekkingen; in de meeste recente gevallen gaat het om de genetica. Voorbeeld bij uitstek is het potentieel tot klonen. Het wordt onnatuurlijk geacht om een mens te creëeren die exact hetzelfde genotype heeft als een bestaand persoon. Uiteraard vergeet men overduidelijk één-eiïge tweelingen. Ten tweede kan men aanstippen dat personen die leven in een wereld waar klonen tot de mogelijkheden behoort, de kans klein is dat deze personen zelf een volledig natuurlijk leven leiden. Men kan bezwaarlijk stellen dat gsm, microgolfoven, televisie en zelfs vele voedingsproducten natuurlijk kunnen worden genoemd.
Het belangrijkste echter dat men moet aanvoeren om duidelijk te maken dat argumenten die beroep doen op een situatie in de natuur steevast beroep doen op een huidige situatie, is dat die altijd gelijk staat aan wat is, niet aan wat moet. Het onderscheid tussen de twee moet worden gemaakt – en het valt te betwijfelen of men beide kan verbinden, laat staan gelijkstellen.De natuur is gericht op overleven. Het darwinisme – en indien men verder wil teruggaan in de tijd, de wet van de sterkste – getuigen daarvan. Kan men echter stellen dat dit overleven het belangrijkste is in het leven? Dit zou niet alle situaties in de wereld verklaren; men zou bijvoorbeeld bepaalde religieuze martelaren niet egoïstisch kunnen noemen – ik limiteer dit opzettelijk, aangezien de enige reden voor deze glorieuze dood in sommige gevallen het eeuwige leven is. Overleven ongeacht de prijs kan men nooit moreel verantwoord noemen, ook al is het dat genetisch, en dus op vlak van efficiëntie, wel. Vaak stellen darwinisten efficiëntie en overlevingsdrang boven moraliteit, aangezien ze de werking van de natuur blijkbaar beschouwen als superieur. Ik kan hier niet mee akkoord gaan. Moraliteit blijft de overkoepelende structuur voor alle intelligent gedrag; men kan natuurlijke doelen niet als excuus gebruiken voor het overtreden van morele wetten.
Als besluit wil ik herhalen dat men natuurlijkheidsargumenten moet beschouwen zoals ze zijn, en niet anders, als sofistische, misleidende redeneringen die slechts in het leven zijn geroepen om iemands irrationele opinie voor rationeel te laten doorgaan.

woensdag, april 19, 2006

Net Niet Voorbij Goed en Kwaad - ofte mijn fundamentele visie op moraliteit


In veel gevallen wordt goed en kwaad beschouwd als een regelrechte tegenstelling – men zou goed kunnen gelijk stellen aan plus één, en kwaad aan min één. Men hoeft slechts te kijken naar het christendom, waar de duivel een hater van al het goede is, en ernaar streeft dat te vernielen.Vergelijkbare voorstellingen komen voor in fictie, zoals bijvoorbeeld Lord of the Rings of Star Wars.
Dit lijkt me echter een dubieuze voorstelling. Eerder is goed het bestaan van moraliteit, en kwaad het ontbreken ervan. Als goed één is, is kwaad nul. Wat de meeste mensen benoemen als het Kwaad kan men gelijkstellen aan apathie, gebrek aan verantwoordelijkheidszin, moreel besef en respect voor de ander. Kwaad is geen abstractie op zich, het is het egoïsme, het ontbreken van al wat goed is, van liefde en verantwoordelijkheid voor de ander.
Wat moreel goed kan worden genoemd is het gezamenlijke doel dat wordt bepaald door de dialoog tussen allen, die gelijk zijn in waarde, hoewel niet gelijk in elk aspect. Men moet interageren met anderen, en hen beschouwen als doelen op zichzelf, als anderen, waarmee we ons vanwege hun radicale alteriteit niet kunnen identificeren. Vereenzelviging is onmogelijk, simpelweg omdat we te verschillend zijn. Dit staat de dialoog echter niet in de weg. We mogen nooit vergeten deze anderen te beschouwen als gelijken, als personen. Al te makkelijk is het deze vereiste uit de weg te gaan en hen af te doen als objecten, als slechts middel om tot een persoonlijk doel te komen.
Een tweede aspect van het moreel wenselijke is de verantwoordelijk die wij allen hebben tegenover deze wereld en zijn bewoners. Welke vorm deze verantwoordelijkheid tegenover welke soorten aanneemt valt moeilijk te bepalen – momenteel houd ik deze kwestie in beraad. Wat men echter moet opmerken is dat deze vorm over het algemeen genegeerd wordt. Verantwoordelijkheid beschouwt men blijkbaar niet langer als essentieel voor moraliteit.


Om te illustreren hoe belangrijk deze verantwoordelijkheid is voor moraliteit, kan ik dit illustreren met het volgende voorbeeld. Twee vijfjarigen spelen nabij een zwembad, met een bal. De oppasser, die even naar het toilet moest, is afwezig voor een aantal minuutjes. Gedurende deze minuten valt de bal in het water. Een van de kinderen – het heeft in zijn kinderlijke onschuld nog steeds geen besef van goed en kwaad – vindt dat zijn vriendje de bal moet halen en duwt hem erin. Het kind begint te verdrinken. Op dat moment komt er iemand voorbij het zwembad, en bemerkt de heisa. Het water spettert, het kind naast het zwembad schreeuwt. De voorbijganger grijpt niet in, en loopt verder.
Wie kan men nu verantwoordelijk stellen voor deze daad? Er zijn drie opties. De eerste is het kind, die zijn vriend in het zwembad duwde en daarmee zijn doodsvonnis tekende. Het zou echter een te makkelijke oplossing zijn om hem als schuldige te bestempelen. Het is te onschuldig, het besefte de gevolgen van zijn acties niet. De tweede is de oppasser. Deze persoon valt inderdaad deels verantwoordelijk te stellen, aangezien hij twee jonge kinderen alleen achterliet nabij een zwembad, de risico's daarvan beseffende. Aangezien hij echter slechts een aantal minuutjes weg was, valt dit makkelijk te rationaliseren. Deze man is deels verantwoordelijk voor het voorval. Tot slot kunnen we onderzoeken of de voorbijganger schuldig kan zijn. Hij had, als enige, makkelijk het leven van het verdrinkende kind kunnen redden. Hij zag het verdrinken, en kon het makkelijk uit het zwembad halen. Dit werd echter verzuimd. Door deze non-actie stierf een kind. Deze man draagt het grootste deel van de schuld voor de dood van het kind. Hij verzuimde zijn verantwoordelijkheid. Het had geen verschil gemaakt indien het kind door hem werd vermoord – zijn non-actie leidde tot dezelfde resultaten.
Wanneer een man in luxe baadt, en even verderop iemand sterft van de honger, is de rijke verantwoordelijk voor deze dood – indien deze rijke kennis had van deze verhongerende man. Zonder voldoende kennis kan men inderdaad niet verantwoordelijk worden geacht – tenzij men uit zijn weg is gegaan om deze kennis te ontwijken, of, om het met vaak gebruikte woorden uit te drukken, als hij het niet wil weten; immers, dergelijke daden zijn pogingen om de verantwoordelijkheid die door de ander wordt opgedrongen te ontduiken. Men kan uit deze voorbeelden afleiden dat apathie voor het lijden van anderen, passiviteit wanneer de mogelijkheid tot hulp bestond, net zoals het intentioneel veroorzaken van kwaad moreel verwerpelijk zijn. In feite kan men argumenteren dat ook deze feiten kunnen worden gerangschikt onder het intentioneel veroorzaken van kwaad, aangezien ze dat kwaad medeveroorzaken door het niet te voorkomen.


Het is gevaarlijk om deze idee te beschouwen als een moraliteit gebaseerd op resultaten, en niet op intenties. Dat is niet mijn bedoeling. De essentie van het morele ligt nog steeds in de intentie, en niet in het resultaat of de daad op zich. Ik tracht hiermee niet te argumenteren dat het geloof in het moreel wenselijke essentieel is voor het feitelijke moreel wenselijke. Wat ik beoog is dat soms acties, gepleegd met volstrekt goede intenties, falen. Wanneer de man het kind had trachtten te redden, maar te laat kwam; wanneer de rijke de arme na een bepaald tijdsverloop opmerkte, en deze voedde, en de arme toch stierf, maakt dat de acties van deze twee personen niet moreel verwerpelijk. Nog steeds zijn ze even moreel wenselijk. Zij hebben slechts gefaald.


We kunnen hieruit besluiten dat de dialoog met en de radicale verantwoordelijkheid voor de ander centraal staat. Dit leidt ons tot de conclusie dat, indien dialoog de essentie is van moraliteit, de maatschappij een aantal normen bepaalt. Men moet zich echter herinneren dat deze dialoog niet enkel onder de leden van de meerderheid moet worden gehouden. De dialoog moet aangegaan worden met elk lid van de gemeenschap, en nodeloze oppressie moet men mijden. Wanneer kwesties persoonlijk zijn, of slechts gereserveerd voor een kleinere gemeenschap dan de volledige maatschappij, moeten de niet-leden zich er niet in mengen, zolang leden van deze gemeenschap niet worden onderdrukt. Een concreet voorbeeld is bijvoorbeeld de kwestie van homoseksualiteit. Indien de meerderheid van de bevolking dit ontolereerbaar vindt, is dat irrelevant. Het gaat hem om de groep homoseksuelen die bepalen of homoseksualiteit al dan niet praktizeerbaar hoort te zijn, en mogelijkerwijs de (vrouwelijke) partners ervan. De maatschappij moet slechts ingrijpen indien een der leden van deze groep wordt onderdrukt – bijvoorbeeld indien hij slechts platonische liefde betoond tegenover mannen, en door sociale druk wordt verplicht tot lichamelijke liefde. Dergelijke gevallen moeten worden voorkomen.
Ook gevallen waar de meerderheid in de maatschappij anderen onderdrukt, zoals bijvoorbeeld tirannieën, kunnen met dit systeem niet worden gejustificieerd, aangezien ze de dialoog niet aangaan met de oppositie. De meerderheid van de samenleving kan zijn normen niet opleggen aan de anderen – allen werken samen via de dialoog tot een gemeenschappelijk doel dat allen tevreden stelt. Indien een onderwerp slechts een persoon of enkelen aangaat, mengen de anderen zich er niet in.


Het is wanneer men deze dialoog naast zich neerlegt, de vermelde verantwoordelijkheid ontloopt, en daardoor slechts naar het persoonlijke, het egoïstische streeft, dat het kwade zich toont. Wanneer alle goed ontbreekt, wanneer respect en responsabiliteit wegvallen, daar toont zich in de nihilistische leegte het kwaad.